<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.amritvichar.com/category/30355/%E0%A4%AA%E0%A5%89%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%B5-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%9C" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>Amrit Vichar RSS Feed Generator</generator>
                <title>पॉजिटिव स्टोरीज - Amrit Vichar</title>
                <link>https://www.amritvichar.com/category/30355/rss</link>
                <description>पॉजिटिव स्टोरीज RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>डिजिटल दुनिया से बनाएं दूरी... बच्चों में डालें किताबें पढ़ने के संस्कार</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="textmatter" style="text-align:left;text-indent:0cm;" align="left"><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"><strong>लखनऊः </strong>आज</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">डिजिटल</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">दौर</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">में</span><span style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">जहां</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">मोबाइल</span><span style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">टीवी</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">सोशल</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">मीडिया</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">अधिकतर</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">घेर</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">लेते</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">हैं</span><span style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">वहीं</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">आदत</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">विकसित</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">करना</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">कहीं</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">ज्यादा</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">जरूरी</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">है। </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">पढ़ना</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">अच्छे</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">अंक</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">लाने</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">माध्यम</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">है</span><span style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">बल्कि</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">सोच</span><span style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">कल्पनाशक्ति</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">गहराई</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">प्रभावित</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">करता</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">अच्छी</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">आदत</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">जीवनभर</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">सीखते</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">रहने</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">दिशा</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">प्रेरित</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">करती</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">पढ़ना</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">नींव</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">माना</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">स्कूल</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">छात्रों</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">लाभ</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">अकादमिक</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">सीमित</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">नियमित</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">पढ़ने</span></p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/581517/keep-distance-from-the-digital-world----instill-the-culture-of-reading-books-in-children"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-05/muskan-dixit-(46).png" alt=""></a><br /><p class="textmatter" style="text-align:left;text-indent:0cm;" align="left"><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"><strong>लखनऊः </strong>आज</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">डिजिटल</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">दौर</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">में</span><span style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">जहां</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">मोबाइल</span><span style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">टीवी</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">सोशल</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">मीडिया</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">अधिकतर</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">घेर</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">लेते</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">हैं</span><span style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">वहीं</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">आदत</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">विकसित</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">करना</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">कहीं</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">ज्यादा</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">जरूरी</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">है। </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">पढ़ना</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">अच्छे</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">अंक</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">लाने</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">माध्यम</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">है</span><span style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">बल्कि</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">सोच</span><span style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">कल्पनाशक्ति</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">गहराई</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">प्रभावित</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">करता</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">अच्छी</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">आदत</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">जीवनभर</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">सीखते</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">रहने</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">दिशा</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">प्रेरित</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">करती</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">पढ़ना</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">नींव</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">माना</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">स्कूल</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">छात्रों</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">लाभ</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">अकादमिक</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">सीमित</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">नियमित</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">शब्दावली</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">समृद्ध</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">होती</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">है</span><span style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">एकाग्रता</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">बढ़ती</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">सोचने</span><span style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';">-</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">समझने</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">क्षमता</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">विकसित</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">होती</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">अंदर</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">नई</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">कल्पनाओं</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">जन्म</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">देता</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">उन्हें</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">दुनिया</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">अलग</span><span style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';">-</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">नजरिए</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">देखने</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">अवसर</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">प्रदान</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">करता</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">है।</span><span style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';"> <strong>... </strong></span><strong><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';">. </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">अनिल</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;font-family:'Four C Laxman';" xml:lang="hi">चौबे</span></strong></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;text-indent:0cm;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निभाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवलोकन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छात्रों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुधारने</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरीका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभिभावक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रणनीतियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोजमर्रा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिंदगी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span><br /></span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;text-indent:0cm;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मविश्वास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनभर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीखने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रखती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लंबे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाता।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">असर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डाल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></p>
<h4><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदत</span></strong></h4>
<p class="textmatter" style="text-align:left;text-indent:0cm;" align="left">नियमित पढ़ने से मानसिक तनाव कम होता है और मन को शांति मिलती है। इसके साथ ही यह बच्चों में सहानुभूति, विश्लेषणात्मक सोच और लेखन कौशल को विकसित करता है। यह उन्हें भविष्य की चुनौतियों के लिए तैयार करता है और जीवन में सफलता पाने की दिशा में आगे बढ़ाता है। पढ़ने की आदत विकसित करने के लिए घर और स्कूल दोनों का सहयोग आवश्यक होता है।</p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;text-indent:0cm;" align="left"><img src="https://www.amritvichar.com/media/2026-05/muskan-dixit-(47).png" alt="MUSKAN DIXIT (47)" width="1280" height="720"></img></p>
<h4 class="BriefBoxHead"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदत</span></strong></h4>
<p class="BriefBoxmatter"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> </strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> </strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाएं</span>:</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमितता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोबाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किताब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदेमंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;text-indent:0cm;" align="left"><span> </span></p>
<p class="BriefBoxmatter" style="margin-left:8.5pt;text-indent:-8.5pt;"><span lang="en-gb" style="font-size:8pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span> </span></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सामग्री</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span></strong><span>: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोझ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पसंद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किताबें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतः</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पसंद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुनने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span><span>- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहानियां</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कॉमिक्स</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खेल</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किताब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मविश्वास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकें।</span></p>
<p class="BriefBoxmatter" style="margin-left:8.5pt;text-indent:-8.5pt;"><span lang="en-gb" style="font-size:8pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span> </span></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span>:</span></strong><span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आरामदायक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोशनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span><span> “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रीडिंग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्नर</span><span>” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकें।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></p>
<p class="BriefBoxmatter" style="margin-left:8.5pt;text-indent:-8.5pt;"><span lang="en-gb" style="font-size:8pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span> </span></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पठन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span><span> :</span></strong><span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहानी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पात्रों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिखने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></p>
<p class="BriefBoxmatter" style="margin-left:8.5pt;text-indent:-8.5pt;"><span lang="en-gb" style="font-size:8pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span> </span></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रोचक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाएं</span><span> : </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मजेदार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span>- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहानी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्नोत्तरी</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोल</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्ले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आनंददायक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></p>
<p class="BriefBoxmatter" style="margin-left:8.5pt;text-indent:-8.5pt;"><span lang="en-gb" style="font-size:8pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span> </span></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्साहित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span> : </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किताब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सराहना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्साह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मविश्वास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></p>
<p class="BriefBoxmatter" style="margin-left:8.5pt;text-indent:-8.5pt;"><span lang="en-gb" style="font-size:8pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span> </span></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रोजमर्रा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जिंदगी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span>: </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span><span>- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रेसिपी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ना</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गेम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साइनबोर्ड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ना।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;text-indent:0cm;" align="left"><span lang="en-gb" style="font-size:8pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span>    </span></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span><span>: </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पनाशक्ति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रचनात्मक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिमत्ता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीखने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के।</span></p>
<h4 class="BriefBoxHead"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span></strong></h4>
<p class="BriefBoxmatter" style="margin-left:8.5pt;text-indent:-8.5pt;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्साहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किताबें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकालय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजिटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मददगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>पॉजिटिव स्टोरीज</category>
                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>एजुकेशन</category>
                                            <category>लाइफस्टाइल</category>
                                            <category>स्वास्थ्य</category>
                                            <category>टेक्नोलॉजी</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>Special Articles</category>
                                            <category>Knowledge</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/581517/keep-distance-from-the-digital-world----instill-the-culture-of-reading-books-in-children</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/581517/keep-distance-from-the-digital-world----instill-the-culture-of-reading-books-in-children</guid>
                <pubDate>Sun, 10 May 2026 16:54:03 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-05/muskan-dixit-%2846%29.png"                         length="1014564"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Satire: छपासी पर चढ़ा व्यंग्य का भूत! पाठक अब ‘नजरअंदाज यंत्र’ पहनकर बच रहे हैं</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="textmatter" style="text-align:left;text-indent:0cm;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छपासी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाबू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्य</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेखन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रचनाएं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ते</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुनते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कदर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रस्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्याली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्यात्मक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फैमिली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाइफ</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाइफ</span><span> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span>) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओइजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाह</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाह</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शानदार</span><span>’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्य</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलोचना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भेजना</span></p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/581512/satire--the-ghost-of-satire-has-taken-over-the-printing-press--readers-are-now-avoiding-this-by-wearing-an-%22ignore-device-%22"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-05/muskan-dixit-(40).png" alt=""></a><br /><p class="textmatter" style="text-align:left;text-indent:0cm;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छपासी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाबू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्य</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेखन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रचनाएं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ते</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुनते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कदर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रस्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्याली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्यात्मक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फैमिली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाइफ</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाइफ</span><span> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span>) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओइजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाह</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाह</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शानदार</span><span>’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्य</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलोचना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भेजना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छपासी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाबू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूहानी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जमाना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामतः</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेचारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाठक</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छपासी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाबू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्य</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्यातंक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">संपादक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महोदय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकंपा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयंभू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्यकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लालसा</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छपासी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाबू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिखने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चर्मरोग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोपहर</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रचनाएं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परोसते</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाठकों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्राई</span><span>’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्यिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामस्वरूप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाठक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">अंततः</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाठकों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुलाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्य</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मठ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फादर</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलोचक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महोदय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यथा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुनाई।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलोचक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span><span> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्य</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरण</span><span>’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उठाया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छपासी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाबू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निरीक्षण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोस्ट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मामला</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेखन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्य</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेत</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाधा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span><br /></span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीरता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फादर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">राग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दरबारी</span><span>’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चारण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span>-<br />“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सटायरिस्ट</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सटायर</span><span>,<br /></span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्पिरिट</span><span>… </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बताओ</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span><span>?”<br /></span><span lang="hi" xml:lang="hi">छपासी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोले</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्यकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हूं।</span><span>” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फादर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूट्यूब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परसाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रचनावली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुनाते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूछा</span><span>- “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सटायर</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बताओ</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span><span>?”<br /></span><span lang="hi" xml:lang="hi">छपासी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गरजे</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेखक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हूं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एसआईआर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा</span><span>?”</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">फादर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रचनाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span><span>‍</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>?”</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">छपासी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्कुराए</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़िए</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशुद्ध</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांटी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिखेगा।</span><span>” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलोचक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोले</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रचनाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थोक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंश</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span><span>”<br /></span><span lang="hi" xml:lang="hi">छपासी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तर्क</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उतर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्यज्ञानी</span><span>! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span><span>! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span>? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रचनाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span>”</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">फादर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्त्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">परसाई</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोशी</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्यागी</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्यकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span>?”<br /></span><span lang="hi" xml:lang="hi">छपासी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोले</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हड़प्पा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्यकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span>” “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span>?”<br /></span><span lang="hi" xml:lang="hi">छपासी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भड़क</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उठे</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरे</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ढेर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हड़प्पा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कालीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिपि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपठनीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रचनाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझोगे</span><span>?”<br /></span><span lang="hi" xml:lang="hi">फादर</span><span> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलोचक</span><span>) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चंट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उतरने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ढेर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताबीज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभिमंत्रित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाठकों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बांट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिए।</span><span><br /></span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाठकों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूछा</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>?”</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:justify;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">फादर</span><span>(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समीक्षक</span><span>) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीरता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोले</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नजरअंदाज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यंत्र</span><span>’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लो।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छपासी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाबू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्य</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सवार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बचाव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span>”<br /></span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाठक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चिंत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निराकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्य</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नश्वर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निवास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणपत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छपासी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाबू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संपादकों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंग्य</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तांडव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मचा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फर्क</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाठक</span><span> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नजरअंदाज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यंत्र</span><span>’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहनकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्यिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:justify;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong><u><span lang="hi" style="font-size:46pt;font-family:'Four C Harihead';" xml:lang="hi">विनोद</span></u></strong><strong><u><span lang="hi" style="font-size:46pt;font-family:'Four C Harihead';" xml:lang="hi"> </span></u></strong><strong><u><span lang="hi" style="font-size:46pt;font-family:'Four C Harihead';" xml:lang="hi">कुमार</span></u></strong><strong><u><span lang="hi" style="font-size:46pt;font-family:'Four C Harihead';" xml:lang="hi"> </span></u></strong><strong><u><span lang="hi" style="font-size:46pt;font-family:'Four C Harihead';" xml:lang="hi">विक्की</span></u></strong></span></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>पॉजिटिव स्टोरीज</category>
                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>एजुकेशन</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>Special Articles</category>
                                            <category>Knowledge</category>
                                            <category>विशेष लेख</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/581512/satire--the-ghost-of-satire-has-taken-over-the-printing-press--readers-are-now-avoiding-this-by-wearing-an-%22ignore-device-%22</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/581512/satire--the-ghost-of-satire-has-taken-over-the-printing-press--readers-are-now-avoiding-this-by-wearing-an-%22ignore-device-%22</guid>
                <pubDate>Sun, 10 May 2026 16:23:41 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-05/muskan-dixit-%2840%29.png"                         length="941659"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>देखें Inspirational Short Stories... शक्ति का दंभ और बालश्रम की सच्ची आवाज</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="textmatter" style="text-indent:0cm;"><strong><span lang="hi" style="font-size:31pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi">शक्ति</span></strong><strong><span style="font-size:31pt;font-family:'Four C Heera';">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:31pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi">दंभ</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:31pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi"> ... </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:31pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi">सुधाकर</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:31pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:31pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi">आशावादी</span></strong><strong><u><span style="font-size:31pt;font-family:'Four C Heera';"> </span></u></strong></p>
<p class="textmatter" style="text-indent:0cm;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिमान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझता</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपमान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धमकाता।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उलझने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिम्मत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाता।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चहलकदमी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लड़का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धौंस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जमाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लड़का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़ी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिमान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनः</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span></p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/581509/watch-inspirational-short-story----pride-of-power-and-the-true-voice-of-child-labour"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-05/muskan-dixit-(37).png" alt=""></a><br /><p class="textmatter" style="text-indent:0cm;"><strong><span lang="hi" style="font-size:31pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi">शक्ति</span></strong><strong><span style="font-size:31pt;font-family:'Four C Heera';">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:31pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi">दंभ</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:31pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi"> ... </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:31pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi">सुधाकर</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:31pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:31pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi">आशावादी</span></strong><strong><u><span style="font-size:31pt;font-family:'Four C Heera';"> </span></u></strong></p>
<p class="textmatter" style="text-indent:0cm;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिमान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझता</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपमान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धमकाता।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उलझने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिम्मत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाता।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चहलकदमी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लड़का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धौंस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जमाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लड़का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़ी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिमान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनः</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साइकिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लड़का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धौंस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धमकाया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साइकिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लड़के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मुख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अड़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोला</span><span>- “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तूने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिम्मत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span>?”<br /></span><span lang="hi" xml:lang="hi">लड़के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिम्मत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साइकिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैंडिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिराया</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धकियाते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोला</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दादागिरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निकालता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हूं।</span><span>” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गालों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थप्पड़ों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बौछार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साइकिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निकाल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बना।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मसार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-indent:0cm;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.amritvichar.com/media/2026-05/muskan-dixit-(39).png" alt="MUSKAN DIXIT - Short Story" width="1280" height="720"></img></span></p>
<p class="textmatter" style="text-indent:0cm;"><strong><span lang="hi" style="font-size:24pt;" xml:lang="hi">किस्सा... </span><span lang="hi" style="font-size:24pt;" xml:lang="hi">लाइक</span><span style="font-size:24pt;">- </span><span lang="hi" style="font-size:24pt;" xml:lang="hi">कमेंट</span></strong></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><strong><span lang="hi" style="font-size:24pt;" xml:lang="hi">राजेश</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:24pt;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:24pt;" xml:lang="hi">ओझा</span></strong><span> </span></p>
<p class="textmatter" style="text-indent:0cm;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीतम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निकले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लघुकथा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुनने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मग्न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौटने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठोकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आए।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लंबा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिए।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौटते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सड़क</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पटरियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भट्टियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धुंआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उठने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धंधे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्ते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूर</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंडी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सड़कों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चहलकदमी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span> </span></p>
<p class="textmatter"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीतम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाबू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तलब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उठी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सड़क</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">किनारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टपरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नगरपालिका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विमर्श</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीतम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्काए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुल्हड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्डर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बगल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span><span>- “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जलवा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरक्की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चौथी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span>“</span></p>
<p class="textmatter"><span><img src="https://www.amritvichar.com/media/2026-05/muskan-dixit-(38).png" alt="MUSKAN DIXIT- Short Story" width="1280" height="720"></img></span></p>
<p class="textmatter"><span>“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपने।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुदृढ़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनः</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नालंदा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक्षशिला</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोहरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span>” “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब।</span><span>” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बारह</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चौदह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्द</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठिठुरते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीतम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुल्हड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़ाया।</span><span><br /></span></p>
<p class="textmatter"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीतम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनायस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span><span>- “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेटा</span><span>! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारा</span><span>?” </span></p>
<p class="textmatter"><span>“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूरज।</span><span>”</span></p>
<p class="textmatter"><span>“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span>?”</span></p>
<p class="textmatter"><span>“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span><span>”</span></p>
<p class="textmatter"><span>“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span>?” </span></p>
<p class="textmatter"><span>“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span><span>”</span></p>
<p class="textmatter"><span>“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारे</span><span>?” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीतम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोबाइल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैमरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुंह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोला</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाइक</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमेंट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हवस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फेसबुक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोगे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लूटोगे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुपचाप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पियो</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लो।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालश्रमिकों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुफिया</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लचर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तमाम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span>” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीतम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कदमों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>पॉजिटिव स्टोरीज</category>
                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>एजुकेशन</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>Special Articles</category>
                                            <category>Knowledge</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/581509/watch-inspirational-short-story----pride-of-power-and-the-true-voice-of-child-labour</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/581509/watch-inspirational-short-story----pride-of-power-and-the-true-voice-of-child-labour</guid>
                <pubDate>Sun, 10 May 2026 16:12:31 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-05/muskan-dixit-%2837%29.png"                         length="1190353"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>जानें बुआ की कहानी... एक ढाल, एक सुकून</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="textmatter" style="text-align:left;text-indent:0cm;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>लखनऊ, अमृत विचारः </strong>मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उभरती</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख्वाबों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरह।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संजोए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हूं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्वीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख्वाब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उठते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुलार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खोने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बखेड़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span><span>? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बापू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शादी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टाल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाग्य</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसे</span></p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/581508/know-the-story-of-aunt----a-shield--a-solace"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-05/muskan-dixit-(36).png" alt=""></a><br /><p class="textmatter" style="text-align:left;text-indent:0cm;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>लखनऊ, अमृत विचारः </strong>मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उभरती</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख्वाबों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरह।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संजोए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हूं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्वीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख्वाब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उठते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुलार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खोने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बखेड़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span><span>? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बापू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शादी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टाल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाग्य</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूं</span><span>? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधूरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीरान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तड़प</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुंह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घुसेड़कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फर्ज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ससुराल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शादी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बची</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोझ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेसहारा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कंधों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोहराम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छेड़ती</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुबका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भला</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझाती</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बापू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरफदारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिफर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उठती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोबर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बापू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुपचाप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुनते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पात</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मचाते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुलकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हंसते</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खेलते</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कूदने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हंसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाबंदी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ोस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनहर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुलकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हंसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खेलने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मा</span><span>‍</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सखी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बापू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मा</span><span>‍</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेहद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्यार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मा</span><span>‍</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शादी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुदरत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंजूर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">औलाद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूफा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्याहता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुशी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाल</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोसकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनासिब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रुआंसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुबका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहती</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हूं</span><span>! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पगला</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बौरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span>?” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौतेली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोहताज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुगाड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ससुराल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खबर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निसारा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रखती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लुभा</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लुभा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लड़की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लुभाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्यार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुलारती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुनाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भेजती।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहती</span><span>-‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेना।</span><span>’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गमगीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुनता</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूरत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोनी</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझाती</span><span>- “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">परसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहू</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खिला</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिला</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span>! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुराव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span><span>” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होंठ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिचकाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊहूं</span><span>’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुढ़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचाकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निकट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गांव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौटने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाऊंगी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जवाब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देना।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छींके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रखी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूछकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेना।</span><span>”</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौटकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूछती</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खाया</span><span>?” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झूठे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हामी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देते।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span><span>- “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span>?” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहती</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span>” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हंस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंखें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नचाकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिढ़ाती</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जनना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span>...</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहां</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मरती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिरती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span>” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घूरती</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मरने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुनना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बतात़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>-“ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इज्जत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span><span>” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूटी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुहाती।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोरदार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झगड़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गूदड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फेंक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कच्ची</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोठरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ढकेल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बापू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनजान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संध्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौटती।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संभालती।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौटने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निपटा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेती।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">कच्ची</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोठरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुशी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुलकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हंस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाबंदी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुप</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गमगीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थकी</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">थकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौटती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुहुलती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीतता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दसवीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ली।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजाजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आए।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">औरतें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पगड़बांध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुड्ढा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिश्तेदार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिश्ता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिश्ता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ली।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शादी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तारीख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आठवीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उठने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आतुर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुन्नू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दसवीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेगा।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नौकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लूंगी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खामोश</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिहुंकती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुश</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span>- “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेहनत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुन्नू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संभाल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेगा।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोऊंगी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डटकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कराऊंगी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेटा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नौकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देगा।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुढ़ापा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लूंगी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शांति।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोगे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खैर</span><span>! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span>?” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुल्हन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंगन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंगल</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">औरतों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुल्हन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कदर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सजाया</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुंदर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चांद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उतर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span>? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ढोलक</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थापी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाच</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद</span><span>! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रस्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डोली</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूल्हा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गांव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गांव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्यादान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्याह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बापू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बापू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनहर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विदाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">काका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span>- “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेटी</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनब्याही </span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहतीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहनें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span>” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पराया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पराया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोदी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुबका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्तर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहती।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुढ़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span>- “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुन्नू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भालेगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span><span>? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुढ़ापा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धमका</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भरोसा।</span><span>” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैट्रिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजाजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नगर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालिका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुगाड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नौकरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कारू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खजाना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजाजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तारीफ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अघाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिम्मत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किंतु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुढ़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोलने</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हंसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चमक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तमन्ना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुन्नू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्याह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रचा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुंदर</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंगन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दे।</span><span>’ </span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">बापू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विक्षोभ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भुला</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख्याल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रखती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जरा</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिरनी</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगती।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुशी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निकली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उठती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौटने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिक्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुढ़ती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहती।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दरवाजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुला</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सन्नाटा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span>- “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जलाई</span><span>...</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span>?” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घबराने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कदमों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचा।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span><br /></span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सन्नाटा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span><span><span>  </span></span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जलाया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span><span>- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लकड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खंब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टिकाए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थर</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">थर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कांपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span><span>...</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शंका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छूकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बची</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माटी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूखा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">निढाल।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंखें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दरवाजे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंखें</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोहती।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हथेली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पलकों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूंदा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चीखने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुकारता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तड़पने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंखें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खोलकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखा।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहूं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कंधों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उठाए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हूं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंतर्नाद</span><span>...</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गह्नर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिंदा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छवि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उभर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span><span>- “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुन्नू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संभाल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेगा</span><span>...</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोऊंगी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span>...</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डटकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कराऊंगी।</span><span>” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चीख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा</span><span>- “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span>!” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोली।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi"><u><span lang="hi" style="font-size:48pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi">डॉ</span></u><u><span style="font-size:48pt;font-family:'Four C Heera';">. </span></u><u><span lang="hi" style="font-size:48pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi">सुरेश</span></u><u><span lang="hi" style="font-size:48pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi"> </span></u><u><span lang="hi" style="font-size:48pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi">वशिष्ठ</span></u><u><span style="font-size:48pt;font-family:'Four C Heera';">, </span></u><u><span lang="hi" style="font-size:48pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi">साहित्यकार</span></u></span></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>पॉजिटिव स्टोरीज</category>
                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>एजुकेशन</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>Knowledge</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/581508/know-the-story-of-aunt----a-shield--a-solace</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/581508/know-the-story-of-aunt----a-shield--a-solace</guid>
                <pubDate>Sun, 10 May 2026 15:48:46 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-05/muskan-dixit-%2836%29.png"                         length="716111"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>आधी दुनिया... नारी भागीदारी लोकतंत्र की मजबूती</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:justify;"><strong>सौरभ वार्ष्णेय, लेखक: </strong>भारत जैसे विशाल लोकतंत्र में महिलाओं की आबादी लगभग आधी है, लेकिन राजनीति में उनका प्रतिनिधित्व लंबे समय तक सीमित रहा। इसी असंतुलन को दूर करने के उद्देश्य से पारित महिला आरक्षण बिल (नारी शक्ति वंदन अधिनियम) एक ऐतिहासिक पहल के रूप में सामने आया है। यह अधिनियम लोकसभा और राज्य विधानसभाओं में महिलाओं के लिए 33 प्रतिशत आरक्षण का प्रावधान करता है। यह कानून केवल सीटों का आरक्षण नहीं, बल्कि लोकतंत्र को अधिक समावेशी बनाने की दिशा में एक महत्वपूर्ण कदम है। जब महिलाएं नीति-निर्माण में अधिक संख्या में शामिल होंगी, तो शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण और</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/578465/half-the-world----women-s-participation-strengthens-democracy"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-04/muskan-dixit-(43)2.png" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;"><strong>सौरभ वार्ष्णेय, लेखक: </strong>भारत जैसे विशाल लोकतंत्र में महिलाओं की आबादी लगभग आधी है, लेकिन राजनीति में उनका प्रतिनिधित्व लंबे समय तक सीमित रहा। इसी असंतुलन को दूर करने के उद्देश्य से पारित महिला आरक्षण बिल (नारी शक्ति वंदन अधिनियम) एक ऐतिहासिक पहल के रूप में सामने आया है। यह अधिनियम लोकसभा और राज्य विधानसभाओं में महिलाओं के लिए 33 प्रतिशत आरक्षण का प्रावधान करता है। यह कानून केवल सीटों का आरक्षण नहीं, बल्कि लोकतंत्र को अधिक समावेशी बनाने की दिशा में एक महत्वपूर्ण कदम है। जब महिलाएं नीति-निर्माण में अधिक संख्या में शामिल होंगी, तो शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण और सामाजिक सुरक्षा जैसे मुद्दों पर अधिक संवेदनशील और प्रभावी निर्णय सामने आ सकते हैं। हालांकि अधिनियम पारित हो चुका है, लेकिन इसका क्रियान्वयन जनगणना और परिसीमन की प्रक्रिया से जुड़ा हुआ है। यानी इसके वास्तविक प्रभाव को देखने में समय लग सकता है। यह देरी कहीं न कहीं इसकी तत्काल प्रभावशीलता पर प्रश्नचिह्न लगाती है।<br /><br /><strong>महिलाओं का सशक्तिकरण-</strong> सिर्फ कानून बना देने से ही महिलाओं का सशक्तिकरण सुनिश्चित नहीं होता। समाज में पितृसत्तात्मक सोच, राजनीतिक दलों में टिकट वितरण की असमानता और चुनावी खर्च जैसे मुद्दे अभी भी बाधा बने हुए हैं। इसलिए जरूरी है कि राजनीतिक दल भी महिलाओं को आगे बढ़ाने के लिए ठोस कदम उठाएं। यह अधिनियम राजनीतिक दलों की वास्तविक प्रतिबद्धता की भी परीक्षा है। क्या वे महिलाओं को केवल आरक्षित सीटों तक सीमित रखेंगे या सामान्य सीटों पर भी उन्हें पर्याप्त अवसर देंगे? यही इस कानून की सफलता का असली पैमाना होगा। नारी शक्ति वंदन अधिनियम भारतीय लोकतंत्र को अधिक न्यायपूर्ण और संतुलित बनाने की दिशा में एक मील का पत्थर है, लेकिन इसकी सफलता केवल इसके पारित होने में नहीं, बल्कि इसके प्रभावी क्रियान्वयन और सामाजिक मानसिकता में बदलाव पर निर्भर करेगी। यदि इसे सही भावना और नीतियों के साथ लागू किया गया, तो यह भारतीय राजनीति में महिलाओं की भूमिका को नई ऊंचाइयों तक पहुंचा सकता है।</p>
<p style="text-align:justify;"><strong>आधी आबादी, अधूरा प्रतिनिधित्व- </strong>भारत जैसे विशाल लोकतांत्रिक देश में महिलाओं की जनसंख्या लगभग आधी है, लेकिन संसद और विधानसभाओं में उनका प्रतिनिधित्व अभी भी सीमित बना हुआ है। यह स्थिति केवल आंकड़ों की असमानता नहीं, बल्कि लोकतंत्र की गुणवत्ता पर भी गंभीर प्रश्न खड़े करती है। जब निर्णय लेने वाली संस्थाओं में समाज के आधे हिस्से की भागीदारी कम हो, तो नीतियों में उनकी जरूरतों और दृष्टिकोण का समुचित प्रतिबिंब कैसे दिखाई देगा? भारत में महिलाओं की राजनीतिक भागीदारी का इतिहास संघर्ष और धीरे-धीरे हुए विस्तार का रहा है। स्थानीय निकायों में 33 प्रतिशत आरक्षण ने निश्चित रूप से महिलाओं की भागीदारी बढ़ाई है, जिससे ग्रामीण स्तर पर नेतृत्व के नए उदाहरण सामने आए हैं, लेकिन यही प्रगति राष्ट्रीय और राज्य स्तर पर नहीं दिखती। संसद में महिलाओं की संख्या अभी भी अपेक्षाकृत कम है, जो यह दर्शाती है कि राजनीतिक दलों की प्राथमिकताओं में महिलाओं को पर्याप्त स्थान नहीं मिल रहा। इस असंतुलन के पीछे कई कारण हैं-सामाजिक रुढ़िवादिता, आर्थिक निर्भरता, शिक्षा और अवसरों की कमी तथा राजनीति में बढ़ता अपराधीकरण और धनबल। महिलाएं अक्सर चुनाव लड़ने के लिए आवश्यक संसाधनों और समर्थन से वंचित रहती हैं। साथ ही, राजनीतिक दल भी उन्हें “विनिंग कैंडिडेट” के रूप में कम आंकते हैं, जिससे टिकट वितरण में भेदभाव दिखाई देता है। हालांकि हाल के वर्षों में महिला आरक्षण विधेयक को लेकर चर्चा और पहल ने उम्मीद जगाई है। यदि संसद और विधानसभाओं में महिलाओं के लिए आरक्षण लागू होता है, तो यह एक ऐतिहासिक कदम होगा, जो न केवल प्रतिनिधित्व बढ़ाएगा, बल्कि नीति-निर्माण में संतुलन भी लाएगा। फिर भी केवल आरक्षण ही समाधान नहीं है। महिलाओं को सशक्त बनाने के लिए शिक्षा, आर्थिक स्वतंत्रता और सामाजिक सोच में बदलाव भी उतना ही आवश्यक है। राजनीतिक दलों को चाहिए कि वे स्वेच्छा से अधिक संख्या में महिलाओं को टिकट दें और नेतृत्व के अवसर प्रदान करें। साथ ही, समाज को भी महिलाओं के नेतृत्व को स्वीकार करने की मानसिकता विकसित करनी होगी। एक सशक्त लोकतंत्र वही है, जिसमें हर वर्ग की आवाज बराबरी से सुनी जाए। महिलाओं की भागीदारी बढ़ाना केवल उनका अधिकार नहीं, बल्कि देश के समग्र विकास और बेहतर शासन की अनिवार्यता है। अब समय आ गया है कि आधी आबादी को आधा प्रतिनिधित्व भी मिले।</p>
<h3 style="text-align:justify;"><strong>लोकतंत्र में महिलाओं की भागीदारी</strong></h3>
<p style="text-align:justify;">भारतीय लोकतंत्र में महिलाओं की भागीदारी लंबे समय से चर्चा का विषय रही है। देश की लगभग आधी आबादी होने के बावजूद संसद और विधानसभाओं में उनका प्रतिनिधित्व सीमित रहा है। ऐसे में महिला आरक्षण बिल (नारी शक्ति वंदन अधिनियम) का पारित होना न केवल राजनीतिक सुधार का संकेत है, बल्कि सामाजिक न्याय की दिशा में एक महत्वपूर्ण पहल भी है। इस बिल के लागू होने को जनगणना और परिसीमन से जोड़ा गया है, जिससे इसके प्रभावी क्रियान्वयन में कुछ समय लग सकता है। यही वह बिंदु है, जिस पर विपक्ष और कई विशेषज्ञ सवाल उठा रहे हैं। उनका मानना है कि यदि सरकार वास्तव में महिला सशक्तिकरण को प्राथमिकता देती है, तो इसे जल्द से जल्द लागू किया जाना चाहिए। इसके अलावा, यह भी जरूरी है कि आरक्षण केवल संख्या तक सीमित न रहे, बल्कि महिलाओं को वास्तविक नेतृत्व और निर्णय लेने की शक्ति भी मिले। इसके लिए राजनीतिक दलों को अपनी आंतरिक संरचनाओं में भी बदलाव लाने होंगे और महिलाओं को टिकट वितरण में प्राथमिकता देनी होगी। महिला आरक्षण बिल भारतीय लोकतंत्र को अधिक समावेशी और प्रतिनिधिक बनाने की दिशा में एक बड़ा कदम है, लेकिन इसकी सफलता इस बात पर निर्भर करेगी कि इसे कितनी गंभीरता और पारदर्शिता के साथ लागू किया जाता है। यह कहना गलत नहीं होगा कि यह विधेयक केवल महिलाओं के अधिकारों की बात नहीं करता, बल्कि यह एक मजबूत, संतुलित और न्यायपूर्ण समाज की नींव रखने की कोशिश है।</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>Top News</category>
                                            <category>पॉजिटिव स्टोरीज</category>
                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>Breaking News</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>Trending News</category>
                                            <category>Special Articles</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/578465/half-the-world----women-s-participation-strengthens-democracy</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/578465/half-the-world----women-s-participation-strengthens-democracy</guid>
                <pubDate>Mon, 13 Apr 2026 07:08:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-04/muskan-dixit-%2843%292.png"                         length="770377"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>व्यंग्यः शर्मा जी का अंडरवियर...</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:justify;">शर्मा और शर्माइन की जुगलबंदी ऐसी थी कि तेरे संग रहा न जाए और तेरे बिन भी रहा न जाए। दिन भर एक दूसरे के ऊपर तुनकना, कोई रूठ जाए तो फिर मनाना और फिर एक हो जाना। उनकी गृहस्थी की गाड़ी कभी दो पहियों के सहारे तो कभी चार पहियों के सहारे खट्टी मीठी चल रही थी। </p>
<p style="text-align:justify;">शर्मा जी ठहरे थोड़ा कंजूस प्रवृति के और शर्माइन ठहरी खुलकर खर्च करने वाली और यही वजह थी दोनों की आपसी नोक झोंक की। अक्सर शर्माइन राजधानी एक्सप्रेस की तरह दौड़ने के चक्कर में अपनी बालकनी में जब साड़ियां सूखने के लिए</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/578462/satire--sharma-ji-s-underwear----beena-nayal--independent-writer"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-04/muskan-dixit-(41)2.png" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;">शर्मा और शर्माइन की जुगलबंदी ऐसी थी कि तेरे संग रहा न जाए और तेरे बिन भी रहा न जाए। दिन भर एक दूसरे के ऊपर तुनकना, कोई रूठ जाए तो फिर मनाना और फिर एक हो जाना। उनकी गृहस्थी की गाड़ी कभी दो पहियों के सहारे तो कभी चार पहियों के सहारे खट्टी मीठी चल रही थी। </p>
<p style="text-align:justify;">शर्मा जी ठहरे थोड़ा कंजूस प्रवृति के और शर्माइन ठहरी खुलकर खर्च करने वाली और यही वजह थी दोनों की आपसी नोक झोंक की। अक्सर शर्माइन राजधानी एक्सप्रेस की तरह दौड़ने के चक्कर में अपनी बालकनी में जब साड़ियां सूखने के लिए डालती थी, तो चिमटी लगाना भूल जाती थी इसी हड़बड़ी में कई बार साड़ी और दूसरे कपड़े नीचे वाले पड़ोसी की बालकनी मे गिर जाते थे, जिसे लेने के लिए शर्मा जी को अक्सर नीचे जाना पड़ता था। खैर वह भी कोई बात नहीं, परेशानी तो तब होती थी, जब शर्माइन के सूट या साड़ी का कोई जोड़ा आंधी में उड़कर दूर खंबे में लटक जाता था, जिसे पूरा मोहल्ला घूम-घूम कर निहारता था और पूछता था शर्मा जी तुम्हारी पत्नी के कपड़े पैदल चल चलकर कितनी दूरी तय कर लेते हैं।</p>
<p style="text-align:justify;">शर्मा जी द्वारा कपड़े वापस लाने पर शर्माइन बोलती थी अरे यह मेरा नहीं है किसी काम वाली का होगा। शर्मा जी बोलते थे तुम्हारा ही है। वापस क्यों नहीं लेती हो। शर्माइन गुस्से में फट पड़ती कि जब कपड़ा आंधी में उड़कर चला ही गया तो उसे वापस लेने का कोई औचित्य नहीं है। शर्मा जी हम दूसरा ले लेंगे। शर्मा जी बोलते अरे भाग्यवान पैसे क्या पेड़ पर उगते हैं, तो शर्माइन बोली पैसे तो पेड़ पर फिर भी उग जाएंगे क्या इज्जत पेड़ पर उगती है। शर्मा जी शर्माइन के तर्कों के आगे बेबस हो जाते।</p>
<p style="text-align:justify;">खैर एक दिन शर्माइन ने बालकनी में शर्मा जी का अंडरवियर सूखने के लिए डाला, जो चिमटी न लगाए जाने के कारण खो गया। खैर वो शर्मा जी का अंडरवियर ठहरा तो उसकी ढूंढ तो मचनी ही थी। शर्माइन ने कहा अरे दूसरा ले लो, शर्मा जी ने कहा नहीं उसे ही ढूंढना पड़ेगा, पैसे पेड़ पर नहीं उगते हैं। शर्मा जी नीचे पड़ोसन के घर गए और बोले आपकी बालकनी में मेरा अंडरवियर आया है क्या? पड़ोसन बोले शर्मा जी शर्म नहीं आती है आपको, एक तो गलती ऊपर से बेशर्मी। कम से कम मेरे पति के आने का ही इंतजार कर लेते। और आया होता तो मैं क्या दीवार पर नहीं टांग देती? कोई दूसरे का अंडरवियर अपने घर पर रखेगा क्या? </p>
<p style="text-align:justify;">शर्मा जी का अंडरवियर खो चुका था। हद तो तब हो गई, जब एक दिन पड़ोस मे एक बंदर उनका अंडरवियर पहनकर अलग-अलग बिल्डिंग में कूद फांद करने लगा। मोहल्ले भर के लोगों को अब मुफ्त का तमाशा मिल गया, चलते फिरते लगे टोकते, अरे शर्मा जी आज तक तो आपकी पत्नी के कपड़े उड़कर केवल खंबे तक जाते थे और आज तो आपका अंडरवियर बंदर पहने घूम रहा है। ऐसा कीजिए आप इसे वापस ले लीजिए हम मदद करते है। शर्मा जी बोले क्या इसमें लिखा है यह मेरा अंडरवियर है। </p>
<p style="text-align:justify;">शर्मा जी मुंह छुपाते-छुपाते घर तक आ गए और सारा वाक्या अपनी पत्नी को बताया तो पत्नी ने तंज कसा की वापस क्यों नहीं लेकर आए, अगर खंबे से मेरी साड़ी उतारकर ला सकते हैं तो ये क्यों नहीं? शर्मा जी बोले भाग्यवान कुछ तो शर्म करो इज्जत का फालूदा निकालोगी क्या?</p>
<p style="text-align:justify;">खैर यह तो एक वाक्या हुआ। एक दिन शर्मा जी रोजमर्रा की दुकान से जो अंडरवियर लाए वो साइज में दो नंबर कम था। शर्मा जी ने अंडरवियर पहन लिया और अंडरवियर मशीन में धुल गया। पहनने के बाद शर्मा जी को लगा यह तो टाइट है, तो उन्होंने उसे पुराने अंडरवियर से नापा जो 2 इंच छोटा था। शर्मा जी ने शर्माइन को बोला चलो इस अंडरवियर को वापस करने।<br />शर्माइन बोली शर्मा जी अंडरवियर कौन वापिस करता है, वह भी पहना हुआ। शर्मा जी ने बोला हम करेंगे ना वापस। शर्माइन बोली शर्म बाकी है मुझ में। आप चले जाओ मैं नहीं जाऊंगी।</p>
<p style="text-align:justify;">शर्मा जी की दुकान में गए और बिफरते हुए बोले कि आप लोगों को बेवकूफ बनाते हो। अंडरवियर तो टाइट आया है, जो नंबर बोला था आपने उसे दो नंबर कम दिया है। दुकानदार ने समझदारी दिखाते हुए बिना कुछ कहे, उनको नया अंडरवियर दे दिया। खैर शर्मा की खुशी-खुशी घर वापस आ गए जैसे बहुत बड़ा किला फतह कर लिया हो। शर्माइन को बहुत गुस्सा आया। शर्मा इन बोली न वापस करने वाले को शर्म और न लेने वाले को शर्म। अब बच्चे शर्मा जी और शर्माइन की चिलमपो से बहुत परेशान हो चुके थे। बेटा बोला मम्मी तुम्हारी आदत भी गंदी है दौड़-भाग के चक्कर में कपड़ों में चिमटी नहीं लगती हो, जिससे पूरे मोहल्ले में जगहंसाही होती है और पापा आपकी कंजूसी और सामान वापस करने की आदत से हमारा बाहर जाना मुश्किल हो गया है।  शर्मा और शर्माइन अब एक हो गए और बच्चों पर बरसते हुए बोले तुम्हें मालूम नहीं है कि तुम्हारी मां उत्तर भारतीय बिल्कुल बेफिक्र और मैं दक्षिण भारतीय सोच समझकर चलने वाला और तुम हाइब्रिड बच्चे हो तुम्हें भी हमारे रंग में रंग जाना चाहिए था। तुम उल्टा हमें ही सुना रहे हो। घोर कलयुग है। बच्चे मां-बाप को समझाने लग गए हैं। हम लड़ते नहीं हैं। हम यह तो घर के माहौल को हल्का-फुल्का बनाए रखने के लिए खट्टी-मीठी नोकझोंक है।</p>
<p style="text-align:justify;"><strong>- बीना नयाल, स्वतंत्र लेखिका</strong></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>पॉजिटिव स्टोरीज</category>
                                            <category>एजुकेशन</category>
                                            <category>साहित्य</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>Special Articles</category>
                                            <category>शब्द रंग</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/578462/satire--sharma-ji-s-underwear----beena-nayal--independent-writer</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/578462/satire--sharma-ji-s-underwear----beena-nayal--independent-writer</guid>
                <pubDate>Mon, 13 Apr 2026 05:00:08 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-04/muskan-dixit-%2841%292.png"                         length="859064"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>कम कीमत में पावरफुल इलेक्ट्रिक SUV</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:justify;">Tata Passenger Electric Mobility ने भारतीय इलेक्ट्रिक वाहन बाजार में अपनी पकड़ को और मजबूत करते हुए किफायती कीमत में दमदार 4x4 इलेक्ट्रिक एसयूवी का विकल्प पेश किया है। कंपनी ने अपनी चर्चित Tata Harrier EV लाइनअप में नया Fearless+ QWD 75 वेरिएंट शामिल किया है, जिसकी एक्स-शोरूम कीमत 26.49 लाख रुपये रखी गई है। यह नया वेरिएंट खासतौर पर उन ग्राहकों को ध्यान में रखकर लाया गया है, जो सीमित बजट में भी पावरफुल क्वॉड व्हील ड्राइव इलेक्ट्रिक एसयूवी का अनुभव लेना चाहते हैं। इससे पहले कंपनी का Empowered QWD 75 वेरिएंट बाजार में उपलब्ध था, जिसकी कीमत 28.99</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/578510/powerful-electric-suv-at-low-price"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-04/टाटा.jpg" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;">Tata Passenger Electric Mobility ने भारतीय इलेक्ट्रिक वाहन बाजार में अपनी पकड़ को और मजबूत करते हुए किफायती कीमत में दमदार 4x4 इलेक्ट्रिक एसयूवी का विकल्प पेश किया है। कंपनी ने अपनी चर्चित Tata Harrier EV लाइनअप में नया Fearless+ QWD 75 वेरिएंट शामिल किया है, जिसकी एक्स-शोरूम कीमत 26.49 लाख रुपये रखी गई है। यह नया वेरिएंट खासतौर पर उन ग्राहकों को ध्यान में रखकर लाया गया है, जो सीमित बजट में भी पावरफुल क्वॉड व्हील ड्राइव इलेक्ट्रिक एसयूवी का अनुभव लेना चाहते हैं। इससे पहले कंपनी का Empowered QWD 75 वेरिएंट बाजार में उपलब्ध था, जिसकी कीमत 28.99 लाख रुपये है। नए वेरिएंट के आने से अब ग्राहकों के पास ज्यादा किफायती विकल्प मौजूद है।</p>
<p style="text-align:justify;"><strong>तकनीकी दृष्टि से बेहद खास QWD मॉडल </strong></p>
<p style="text-align:justify;">टाटा हैरियर ईवी का QWD (Quad Wheel Drive) वेरिएंट तकनीक और प्रदर्शन के लिहाज से बेहद खास है। यह Tata Motors की पहली ऑल-व्हील ड्राइव (AWD) इलेक्ट्रिक एसयूवी है, जिसमें दो इलेक्ट्रिक मोटर एक फ्रंट एक्सल पर और दूसरी रियर एक्सल पर दी गई हैं। फ्रंट मोटर 158 पीएस की पावर जनरेट करती है, जबकि रियर मोटर 238 पीएस की ताकत देती है। दोनों मोटर मिलकर वाहन को मजबूत ऑल-व्हील ड्राइव क्षमता प्रदान करती हैं। </p>
<p style="text-align:justify;"><strong>हर रास्ते पर मजबूत पकड़</strong></p>
<p style="text-align:justify;">इसका कुल टॉर्क 504 न्यूटन मीटर तक जाता है, जो इसे मुश्किल रास्तों, जैसे कच्ची सड़कों, पहाड़ी इलाकों और ऑफ-रोड ट्रैक पर बेहतर प्रदर्शन करने में सक्षम बनाता है। ड्राइविंग अनुभव को और बेहतर बनाने के लिए इसमें 6 टेरेन मोड दिए गए हैं, जिनमें नॉर्मल, सैंड, स्नो, मड, रॉक क्रॉल और कस्टम मोड शामिल हैं। इसके साथ ही ऑफ-रोड असिस्ट फीचर भी मौजूद है, जो कठिन परिस्थितियों में ड्राइविंग को आसान बनाता है।</p>
<p style="text-align:justify;"><strong>दमदार परफॉर्मेंस और शानदार रेंज</strong></p>
<p style="text-align:justify;">यह इलेक्ट्रिक एसयूवी acti.ev+ platform प्लेटफॉर्म पर तैयार की गई है, जो इसे मजबूती और आधुनिक तकनीक का बेहतरीन संतुलन प्रदान करता है। परफॉर्मेंस की बात करें तो यह कार मात्र 6.3 सेकेंड में 0 से 100 किलोमीटर प्रति घंटे की रफ्तार पकड़ सकती है, जो इसे अपने सेगमेंट में काफी तेज बनाती है। Fearless+ QWD 75 वेरिएंट में 75 kWh का बैटरी पैक दिया गया है। कंपनी के अनुसार, इसकी प्रमाणित (सर्टिफाइड) रेंज 622 किलोमीटर तक है, जबकि वास्तविक परिस्थितियों में यह लगभग 450 से 500 किलोमीटर तक चल सकती है। चार्जिंग के लिहाज से भी यह काफी सुविधाजनक है—120 किलोवॉट के डीसी फास्ट चार्जर की मदद से इसे केवल 25 मिनट में 20 से 80 प्रतिशत तक चार्ज किया जा सकता है। यह फीचर लंबी यात्राओं के दौरान समय की बचत में मदद करता है।</p>
<p style="text-align:justify;"><strong>फीचर्स और कम्फर्ट का बेहतरीन मेल</strong></p>
<p style="text-align:justify;">फीचर्स के मामले में भी यह एसयूवी काफी समृद्ध है। इसमें 205 मिमी का ग्राउंड क्लीयरेंस और 502 लीटर का बड़ा बूट स्पेस दिया गया है, जो इसे फैमिली और एडवेंचर दोनों के लिए उपयुक्त बनाता है। 19 इंच के अलॉय व्हील्स और आकर्षक एक्सटीरियर डिजाइन इसकी सड़क पर मौजूदगी को और प्रभावशाली बनाते हैं। इंटीरियर की बात करें तो इसमें 6-वे पावर्ड ड्राइवर सीट्स (मेमोरी फंक्शन के साथ), वेंटिलेटेड फ्रंट सीट्स और डुअल-जोन क्लाइमेट कंट्रोल जैसी सुविधाएं दी गई हैं। साथ ही 14.5 इंच का टचस्क्रीन इन्फोटेनमेंट सिस्टम और 12.3 इंच का डिजिटल इंस्ट्रूमेंट क्लस्टर इसे हाई-टेक अनुभव प्रदान करते हैं। साउंड सिस्टम के लिए इसमें डॉल्बी एटमॉस सपोर्ट के साथ 10-स्पीकर वाला जेबीएल ऑडियो सिस्टम दिया गया है, जो केबिन के अंदर शानदार ऑडियो अनुभव देता है। इसके अलावा 540 डिग्री कैमरा, एंबिएंट लाइटिंग, एनएफसी कार्ड एक्सेस और वीइकल-टू-लोड (V2L) व वीइकल-टू-वीइकल (V2V) जैसी आधुनिक तकनीकें भी इसमें शामिल हैं।</p>
<p style="text-align:justify;"><strong>सुरक्षा और भरोसे का पैकेज</strong></p>
<p style="text-align:justify;">सुरक्षा के लिहाज से भी यह एसयूवी काफी भरोसेमंद है। इसमें मल्टीपल एयरबैग्स, एडवांस्ड ड्राइवर असिस्टेंस सिस्टम (ADAS) और 5-स्टार सेफ्टी रेटिंग दी गई है। इसके साथ ही कंपनी अनलिमिटेड लाइफटाइम बैटरी वॉरंटी भी दे रही है, जो ग्राहकों के लिए अतिरिक्त भरोसा प्रदान करती है।</p>
<p style="text-align:justify;">कुल मिलाकर, नया Fearless+ QWD 75 वेरिएंट उन ग्राहकों के लिए एक बेहतरीन विकल्प बनकर उभरा है, जो किफायती कीमत में पावर, परफॉर्मेंस और आधुनिक फीचर्स से लैस इलेक्ट्रिक एसयूवी खरीदना चाहते हैं।</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>पॉजिटिव स्टोरीज</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>विशेष लेख</category>
                                            <category>व्हील्स</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/578510/powerful-electric-suv-at-low-price</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/578510/powerful-electric-suv-at-low-price</guid>
                <pubDate>Mon, 13 Apr 2026 02:12:34 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-04/%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A4%BE.jpg"                         length="107612"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Virendra Pandey]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>हर नारी में छिपी है दुर्गा की शक्ति: डॉ. अंजू चौहान की प्रेरक कहानी, जो युवतियों को दे रही नई उड़ान</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:justify;"><strong>जीवन सिंह सैनी, बाजपुरः </strong>नवरात्र का पावन पर्व शक्ति, साहस और समर्पण की आराधना का प्रतीक है। इसी भाव को साकार करती हुईं डॉ. अंजू चौहान आज के दौर में नारी शक्ति की जीवंत मिसाल बनकर उभरी हैं। अपने ज्ञान, मेहनत और दृढ़ संकल्प के बल पर उन्होंने न केवल अपने परिवार, बल्कि पूरे क्षेत्र और देश का नाम रोशन किया है। डॉ. अंजू चौहान की सफलता की कहानी उनकी प्रारंभिक शिक्षा से ही शुरू हो जाती है। उनकी प्राथमिक व इंटरमीडिएट तक की शिक्षा पीएम श्री राजकीय बालिका इंटर कॉलेज, बाजपुर में हुई। बचपन से ही वह पढ़ाई में</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/575959/the-power-of-durga-is-hidden-in-every-woman--the-inspiring-story-of-dr--anju-chauhan--who-is-giving-new-wings-to-young-women"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-03/muskan-dixit-(53)4.png" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;"><strong>जीवन सिंह सैनी, बाजपुरः </strong>नवरात्र का पावन पर्व शक्ति, साहस और समर्पण की आराधना का प्रतीक है। इसी भाव को साकार करती हुईं डॉ. अंजू चौहान आज के दौर में नारी शक्ति की जीवंत मिसाल बनकर उभरी हैं। अपने ज्ञान, मेहनत और दृढ़ संकल्प के बल पर उन्होंने न केवल अपने परिवार, बल्कि पूरे क्षेत्र और देश का नाम रोशन किया है। डॉ. अंजू चौहान की सफलता की कहानी उनकी प्रारंभिक शिक्षा से ही शुरू हो जाती है। उनकी प्राथमिक व इंटरमीडिएट तक की शिक्षा पीएम श्री राजकीय बालिका इंटर कॉलेज, बाजपुर में हुई। बचपन से ही वह पढ़ाई में बेहद मेधावी रहीं और हर क्षेत्र में उत्कृष्ट प्रदर्शन करती थीं। विद्यालय स्तर पर ही उनकी प्रतिभा और लगन ने यह संकेत दे दिया था कि वह भविष्य में कुछ बड़ा हासिल करेंगी।</p>
<p style="text-align:justify;">शैक्षिक वातावरण उन्हें विरासत में मिला। वह राजकीय उत्तर माध्यमिक विद्यालय, रेहटा के प्रधानाचार्य धूम बहादुर चौहान की पुत्री हैं, जिसके कारण शिक्षा और अनुशासन उनके जीवन का अभिन्न हिस्सा रहा। परिवार से मिले संस्कार और मार्गदर्शन ने उनके व्यक्तित्व को मजबूत आधार प्रदान किया। आगे चलकर उन्होंने डेटा साइंस में मानद डॉक्टरेट (केनेडी यूनिवर्सिटी ग्लोबल अवार्ड) प्राप्त कर एक नई पहचान बनाई। वह एक राष्ट्रीय बैंक में लाइफ फाइनेंशियल कंसल्टेंट, मनोवैज्ञानिक और राष्ट्रीय व अंतर्राष्ट्रीय शिक्षा परामर्शदाता के रूप में अपनी सेवाएं दे रही हैं। उनके कार्यों ने समाज के विभिन्न वर्गों को नई दिशा और प्रेरणा दी है।</p>
<h3 style="text-align:justify;"><strong>नवरात्र और नारी शक्ति का साकार रूप</strong></h3>
<p style="text-align:justify;">नवरात्र में मां दुर्गा के नौ रूपों की पूजा होती है, जो शक्ति, ज्ञान और करुणा के प्रतीक हैं। डॉ. चौहान का जीवन भी इन्हीं गुणों का प्रतिबिंब है। उन्होंने अपने ज्ञान से समाज को सशक्त किया और अपने कार्यों से यह साबित किया कि नारी किसी भी क्षेत्र में पीछे नहीं है।</p>
<h3 style="text-align:justify;"><strong>सम्मानों से सजी उपलब्धियां</strong></h3>
<p style="text-align:justify;">डॉ. अंजू चौहान को देश रत्न पुरस्कार 2025, अदम्य नारी रत्न पुरस्कार 2025, डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम राष्ट्रीय विशिष्ट पुरस्कार 2025, पीएम मोदी विजन ऑफ इंडिया 2025, राष्ट्रीय प्रतिभा पुरस्कार 2025 सहित कई राष्ट्रीय और अंतर्राष्ट्रीय सम्मानों से नवाजा जा चुका है। यह सभी सम्मान उनके उत्कृष्ट कार्यों और राष्ट्र के प्रति समर्पण को दर्शाते हैं।</p>
<h3 style="text-align:justify;"><strong>युवाओं के लिए प्रेरणास्रोत</strong></h3>
<p style="text-align:justify;">डॉ. चौहान की यात्रा यह संदेश देती है कि यदि लक्ष्य स्पष्ट हो और मेहनत सच्ची हो, तो कोई भी बाधा रास्ता नहीं रोक सकती। वह आज के युवाओं, विशेषकर बेटियों के लिए एक प्रेरणास्रोत हैं, जो अपने सपनों को साकार करना चाहती हैं।</p>
<h3 style="text-align:justify;"><strong>नवरात्र का संदेश</strong></h3>
<p style="text-align:justify;">नवरात्र हमें यह सिखाता है कि हर नारी में अद्भुत शक्ति निहित होती है। डॉ. अंजू चौहान इस सत्य का सजीव उदाहरण हैं, जिन्होंने अपने परिश्रम और समर्पण से यह सिद्ध कर दिया कि नारी शक्ति असीमित है। इस नवरात्र, हमें भी डॉ. अंजू चौहान जैसी प्रेरणादायी शख्सियतों से प्रेरणा लेकर अपने भीतर की शक्ति को पहचानना और समाज व राष्ट्र के उत्थान में योगदान देना चाहिए।</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>Top News</category>
                                            <category>देश</category>
                                            <category>पॉजिटिव स्टोरीज</category>
                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>Breaking News</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>Trending News</category>
                                            <category>विशेष लेख</category>
                                            <category>शब्द रंग</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/575959/the-power-of-durga-is-hidden-in-every-woman--the-inspiring-story-of-dr--anju-chauhan--who-is-giving-new-wings-to-young-women</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/575959/the-power-of-durga-is-hidden-in-every-woman--the-inspiring-story-of-dr--anju-chauhan--who-is-giving-new-wings-to-young-women</guid>
                <pubDate>Mon, 23 Mar 2026 07:27:36 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-03/muskan-dixit-%2853%294.png"                         length="1026596"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>मां बाल सुंदरी मंदिर: काशीपुर का चमत्कारी शक्तिपीठ जहां गिरी थी सती मां की बायीं भुजा</title>
                                    <description><![CDATA[<p><strong>कुंदन बिष्ट, काशीपुरः</strong> ऊधम सिंह नगर के काशीपुर में कुंडेश्वरी मार्ग पर मां बाल सुंदरी मंदिर स्थित है। यह 52 शक्तिपीठों में से एक है। माता का यह नाम उनके द्वारा बाल रूप में की गई लीलाओं की वजह से पड़ा है। इसे पूर्व में उज्जैनी एवं उनकी शक्तिपीठ के नाम से भी जाना जाता था। यहां प्रतिवर्ष चैत्र मास की नवरात्रि में चैती मेले का आयोजन किया जाता है। धार्मिक एवं पौराणिक काल में इसे गोविषाण नाम से भी जाना जाता था। महाभारत काल का इतिहास समेटे काशीपुर में मुगल शासक औरंगजेब जैसे मूर्तिभंजक शासक को नतमस्तक होना पड़ा</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/575947/maa-bal-sundari-temple--the-miraculous-shaktipeeth-of-kashipur-where-sati-s-left-arm-fell"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-03/muskan-dixit-(39)5.png" alt=""></a><br /><p><strong>कुंदन बिष्ट, काशीपुरः</strong> ऊधम सिंह नगर के काशीपुर में कुंडेश्वरी मार्ग पर मां बाल सुंदरी मंदिर स्थित है। यह 52 शक्तिपीठों में से एक है। माता का यह नाम उनके द्वारा बाल रूप में की गई लीलाओं की वजह से पड़ा है। इसे पूर्व में उज्जैनी एवं उनकी शक्तिपीठ के नाम से भी जाना जाता था। यहां प्रतिवर्ष चैत्र मास की नवरात्रि में चैती मेले का आयोजन किया जाता है। धार्मिक एवं पौराणिक काल में इसे गोविषाण नाम से भी जाना जाता था। महाभारत काल का इतिहास समेटे काशीपुर में मुगल शासक औरंगजेब जैसे मूर्तिभंजक शासक को नतमस्तक होना पड़ा था। यहां उज्जैनी शक्तिपीठ के नाम से प्रसिद्ध मां भगवती बाल सुंदरी का मंदिर शक्तिपीठ भी माना जाता है। किवदंतियां है कि औरंगजेब की बहन का स्वास्थ्य खराब हुआ, तो मां बाल सुंदरी ने उनकी बहन को सपने में दर्शन दिये। तब उन्होंने मंदिर का जीर्णोद्धार कराया।</p>
<h3><strong>मंदिर में गिरी थी माता सती की बायीं भुजा</strong></h3>
<p>मुख्य पंडा विकास कुमार अग्निहोत्री ने बताया कि चैती परिसर में भगवान विष्णु द्वारा सुदर्शन चक्र से माता सती के अंगों को काट दिये जाने के बाद माता की बायीं भुजा यहां गिरी थी। तब यहां माता की कोई मूर्ति नहीं, बल्कि एक शिला पर उनकी बायीं भुजा की आकृति गढी हुई है। जिसकी श्रद्धालु पूजा करते हैं।</p>
<h3><strong>अष्टमी से उमड़ती है श्रद्धालुओं की भीड़</strong></h3>
<p>मुख्य पंडा विकास बताते हैं कि शाक्य संप्रदाय से संबंधित अधिकांश मंदिरों में नवरात्रि में मेले लगते हैं। इसी तरह मां बाल सुंदरी मंदिर भी नवरात्रि में अष्टमी, नवमी व दशमी के दिन श्रद्धालुओं की भारी संख्या में भीड़ उमड़ती है। माता पक्काकोट मंदिर से सप्तमी की अर्धरात्रि को पहुंचती हैं।</p>
<p><img src="https://www.amritvichar.com/media/2026-03/muskan-dixit-(40)5.png" alt="MUSKAN DIXIT (40)" width="1280" height="720"></img></p>
<h3><strong>मंदिर परिसर में स्थित है खोखला कदंब वृक्ष</strong></h3>
<p>लोक मान्यता अनुसार जो लोग इस मंदिर के वर्तमान पंडा है, उनके पूर्वज मुगलों के समय से यहां आए थे, तभी से मां बाल सुंदरी मंदिर में पूजा-अर्चना करते आ रहे हैं। इस मंदिर परिसर में एक कदंब वट, पीपल आदि के पेड़ स्थित हैं। कदंब का तना और पतली टहनी तक सब खोखला है। पंडा पेड़ के संबंध में मान्यता बताते हैं कि एक बार एक महात्मा आए उन्होंने मंदिर के पंडा को शक्ति दिखाने को कहा तो पंडा ने कदंब के पेड़ पर सरसों मारी तो पेड़ तुरंत सूख गया। उन्होंने फिर उसे हरा करने को कहा तो पंडा ने पानी छिड़का, इसके बाद पेड़ हरा हो गया, लेकिन पेड़ खोखला रह गया।</p>
<h3><strong>जहांआरा के सपनों में आई थीं मां बाल सुंदरी</strong></h3>
<p>औरंगजेब की बहन जहांआरा का स्वास्थ्य बिगड़ने लगा। औरंगजेब ने बड़े-बड़े वैद्य और हकीमों को बुलाया, लेकिन उसकी बहन पर दवाओं का कोई असर नहीं हुआ। कुछ दिनों बाद औरंगजेब की बहन के सपने में मां बाल सुंदरी ने बाल रूप में दर्शन दिए। मां ने सपने में आकर कहा कि उसका भाई औरंगजेब मंदिर का जीर्णोद्धार कराए तो वह पूरी तरह से स्वस्थ हो जाएगी। अगले दिन यह बात जहाँआरा ने औरंगजेब को बताई। जिसके बाद औरंगजेब ने तुरंत मंदिर के लिए अपने श्रमिक भेजकर मंदिर का जीर्णोद्धार कराया। मंदिर के ऊपर बनी मस्जिद नुमा आकृति एवं तीन गुंबद इस बात को प्रमाणित करते हैं।</p>
<h3><strong>बुक्सा जनजाति की कुलदेवी  </strong></h3>
<p>चैती मंदिर के मुख्य पंडा बताते हैं कि आदि शक्ति की बाल रूप में पूजा होने के कारण ही इसे बाल सुंदरी कहा जाता है। मां बाल सुंदरी बुक्सा समाज की कुलदेवी है। आज भी बुक्सा समाज के लोग वर्ष में एक बार माता की विधिवत पूजा करने आते हैं और जागरण व भंडारे का आयोजन करते हैं। बताया कि गदरपुर, बाजपुर और रामनगर में बुक्सा समाज के लोग रह रहे हैं। माघ से फाल्गुन तक इन गांव के प्रत्येक घर में चिरागी (पूजा) कर उठावनी होती है। बुक्सा समाज के लोग चैत्र नवरात्र में अष्टमी, नवमी, दशमी पर पूजा अर्चना कर मां का आशीर्वाद प्राप्त करते हैं।</p>
<h3><strong>डाकू सुल्ताना से लेकर फुलन देवी तक आते थे नखासा बाजार में घोड़े खरीदने</strong></h3>
<p>चैती मेले में लगे आ रहे नखासा बाजार का भी अपना इतिहास है। मुख्य पंडा विकास अग्निहोत्री के मुताबिक पंडा परिवार नौ पीढ़ियों से भी अधिक माता की सेवा करता आ रहा है। इस दौरान लगने वाले चैती मेले में नखासा बाजार भी लगता था। जहां राजस्थान, गुजरात समेत यूपी के अन्य जगहों से घोड़ों की कई तरह की नस्ल बेचने को लाई जाती थी। पंडा अग्निहोत्री ने बताया कि नखासा बाजार में मशहूर डाकू सुल्ताना और फूलन देवी भी घोड़े खरीदने आया करते थे।</p>
<p><img src="https://www.amritvichar.com/media/2026-03/muskan-dixit-(41)5.png" alt="MUSKAN DIXIT (41)" width="1280" height="720"></img></p>
<h3><strong>मेले में बरेली और झारखंड की लाठी है मशहूर</strong></h3>
<p>चैती मेले में एक दशक पूर्व तक लाठी-डंडों का बाजार खासा प्रसिद्ध था। लोग सालभर इसका इंतजार करते थे। खासतौर पर बरेली और झारखंड की लाठियां मशहूर थी। लाठी कारोबारी वहां से लाठी थोक में लेकर आते थे।</p>
<h3><strong>हाईकोर्ट के बाद बलि प्रथा पर लगी रोक</strong></h3>
<p>चैती मेला में मां बाल सुंदरी से मन्नतें मांगने वाले लोग मन्नत पूरी होने पर बकरों की बलि देते थे, लेकिन वर्ष 2009 में उत्तराखंड हाईकोर्ट द्वारा बलि प्रथा पर रोक लगाने के बाद मंदिर में बलि प्रथा पर पूरी तरह रोक लगा दी गई। हालांकि लोग आज भी मन्नते पूरी होने पर बकरे लाते हैं, लेकिन उन्हें छोड़ जाते हैं।</p>
<h3><strong>समय के साथ मंदिर का किया जा रहा जीर्णोद्धार</strong></h3>
<p>जैसे-जैसे समय गुजरता गया मंदिर का भी जीर्णोद्धार होता रहा। आज मंदिर का स्वरूप कई हद तक बदल गया है। मुख्य पंडा विकास के मुताबिक इस बार श्रद्धालुओं के सहयोग से मंदिर परिसर में यात्रियों की सुविधा के लिए दो नए यात्री निवास बनाए गए हैं, जहां श्रद्धालु निशुल्क ठहर सकेंगे। इन यात्री निवासों में पंखों सहित अन्य मूलभूत सुविधाएं उपलब्ध कराई जाएंगी। साथ ही मुंडन संस्कार के लिए एक बड़ा हॉल भी तैयार किया जा रहा है, ताकि छोटे बच्चों और उनके परिवारों को भीड़भाड़ से अलग व्यवस्थित स्थान मिल सके। इसके साथ मंदिर के दक्षिण द्वार के पास श्रद्धालुओं के लिए एक नया प्याऊ बनाया जा रहा है। इसके लिए करीब 300 फुट गहरा बोर कराया गया है।</p>
<h3><strong>बंटवारे के बाद बची कम भूमि</strong></h3>
<p>पंडा परिवार के भूमि बंटवारे के बाद चैती मंदिर में लगने वाले मेले के लिये अब पहले से कम भूमि बची है। खासतौर पर जिस स्थान पर नखासा बाजार लगता था। वहां लगभग कई निर्माण हो चुके हैं।</p>
<h3><strong>वर्ष 2018 से मेले का आयोजन करा रहा प्रशासन</strong></h3>
<p>वर्ष 2018 से पूर्व मंदिर के पंडाओं द्वारा मेले का आयोजन किया जाता था, लेकिन वर्ष 2018 के बाद प्रशासन मेले का आयोजन कर रहा है। हालांकि मेले का आयोजन कौन करेगा इसका वाद हाईकोर्ट में अभी भी विचाराधीन चल रहा है। लेकिन प्रशासन के मेला आयोजन करने के बाद दुकानदारों को मेले में दुकाने लेने के लिये भारी कीमतें चुकानी पड़ रही है।</p>
<h3><strong>12 वां उप ज्योतिर्लिंग</strong></h3>
<p>चैती मैदान परिसर में ही महाभारत कालीन मोटेश्वर महादेव मंदिर का शिवलिंग 12 वां उप ज्योतिर्लिंग है। शिवलिंग की मोटाई अधिक होने के कारण यह मोटेश्वर महादेव मंदिर के नाम से विख्यात है। स्कंद पुराण में भगवान शिव ने कहा कि जो भक्त कांवड़ कंधे पर रखकर हरिद्वार से गंगा जल लाकर यहां चढ़ाएगा उसे मोक्ष मिलेगा।</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>Top News</category>
                                            <category>देश</category>
                                            <category>पॉजिटिव स्टोरीज</category>
                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>Breaking News</category>
                                            <category>धर्म संस्कृति</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>Trending News</category>
                                            <category>विशेष लेख</category>
                                            <category>शब्द रंग</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/575947/maa-bal-sundari-temple--the-miraculous-shaktipeeth-of-kashipur-where-sati-s-left-arm-fell</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/575947/maa-bal-sundari-temple--the-miraculous-shaktipeeth-of-kashipur-where-sati-s-left-arm-fell</guid>
                <pubDate>Sun, 22 Mar 2026 08:00:09 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-03/muskan-dixit-%2839%295.png"                         length="1469745"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>बढ़ती उम्र की चुनौतियों पर गहराई से नजर: उत्तर प्रदेश में LASI सर्वे के लिए 53 रिसर्चर्स तैयार, 30 जिलों में होगा घर-घर जाकर सर्वेक्षण</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:justify;"><strong><span style="font-family:NewswrapWeb;">लखनऊ, बख्शी का तालाब, </span></strong><span style="font-family:NewswrapWeb;"><strong>अमृत विचार। </strong>स्वास्थ्य एवं परिवार कल्याण मंत्रालय के सहयोग से देशभर में संचालित “लॉन्गिट्यूडिनल एजिंग स्टडी इन इंडिया (एलएएसआई)” के अंतर्गत उत्तर प्रदेश में व्यापक सर्वेक्षण की तैयारी की जा रही है। इसी क्रम में लखनऊ जनपद के बख्शी का तालाब क्षेत्र में विभिन्न जिलों से आए 53 युवक एवं युवतियों को शोधकर्ता के रूप में प्रशिक्षण दिया जा रहा है। फील्ड प्रोजेक्ट अधिकारी अंतरराष्ट्रीय जनसंख्या विज्ञान संस्थान (आईआईपीएस) की प्रतिनिधि लक्ष्मी पटेल ने बताया कि यह अध्ययन भारत सरकार द्वारा समर्थित है। प्रदेश में सर्वे कार्य का संचालन मार्केट एक्सेल डाटा मैट्रिक्स प्राइवेट लिमिटेड के</span></p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/573367/an-in-depth-look-at-the-challenges-of-aging--53-researchers-prepare-for-lasi-survey-in-uttar-pradesh--door-to-door-survey-in-30-districts"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-02/muskan-dixit-(62)1.png" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;"><strong><span style="font-family:NewswrapWeb;">लखनऊ, बख्शी का तालाब, </span></strong><span style="font-family:NewswrapWeb;"><strong>अमृत विचार। </strong>स्वास्थ्य एवं परिवार कल्याण मंत्रालय के सहयोग से देशभर में संचालित “लॉन्गिट्यूडिनल एजिंग स्टडी इन इंडिया (एलएएसआई)” के अंतर्गत उत्तर प्रदेश में व्यापक सर्वेक्षण की तैयारी की जा रही है। इसी क्रम में लखनऊ जनपद के बख्शी का तालाब क्षेत्र में विभिन्न जिलों से आए 53 युवक एवं युवतियों को शोधकर्ता के रूप में प्रशिक्षण दिया जा रहा है। फील्ड प्रोजेक्ट अधिकारी अंतरराष्ट्रीय जनसंख्या विज्ञान संस्थान (आईआईपीएस) की प्रतिनिधि लक्ष्मी पटेल ने बताया कि यह अध्ययन भारत सरकार द्वारा समर्थित है। प्रदेश में सर्वे कार्य का संचालन मार्केट एक्सेल डाटा मैट्रिक्स प्राइवेट लिमिटेड के माध्यम से कराया जा रहा है। इस अध्ययन का मुख्य उद्देश्य देश में बढ़ती आयु के साथ होने वाले सामाजिक, आर्थिक तथा स्वास्थ्य संबंधी परिवर्तनों की सटीक जानकारी एकत्र करना है, ताकि भविष्य की नीतियों एवं योजनाओं को जनआवश्यकताओं के अनुरूप तैयार किया जा सके।</span></p>
<p style="text-align:left;">उन्होंने बताया कि प्रशिक्षण कार्यक्रम 1 फरवरी से प्रारंभ होकर 2 मार्च तक चलेगा। प्रशिक्षण के दौरान शोधकर्ताओं को सर्वे की प्रक्रिया, प्रश्नावली के उपयोग, डिजिटल माध्यम से आंकड़ा संकलन तथा व्यवहारिक संवाद कौशल का विशेष अभ्यास कराया जा रहा है।अध्ययन के अंतर्गत लखनऊ, हरदोई, बाराबंकी, सीतापुर, उन्नाव, कानपुर, वाराणसी, प्रयागराज, लखीमपुर सहित प्रदेश के कुल 30 जनपदों में सर्वेक्षण किया जाएगा। गुरुवार को प्रशिक्षण प्राप्त कर रही टीम फील्ड अभ्यास के लिए बीकेटी क्षेत्र के टिकारी एवं भौली गांवों में घर-घर जाकर सर्वे का अभ्यास करेगी।इस अध्ययन से प्राप्त आंकड़े केंद्र सरकार को वरिष्ठ नागरिकों एवं बढ़ती आयु वर्ग की आवश्यकताओं को समझने में सहायता प्रदान करेंगे। साथ ही स्वास्थ्य सेवाओं, सामाजिक सुरक्षा योजनाओं तथा आर्थिक सहयोग कार्यक्रमों की प्रभावी रूपरेखा तैयार करने में यह अध्ययन महत्वपूर्ण भूमिका निभाएगा।रीराइट अट्रैरक्टिव हैडिंग</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>पॉजिटिव स्टोरीज</category>
                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>एजुकेशन</category>
                                            <category>लाइफस्टाइल</category>
                                            <category>स्वास्थ्य</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>Special Articles</category>
                                            <category>Health Care</category>
                                            <category>Knowledge</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/573367/an-in-depth-look-at-the-challenges-of-aging--53-researchers-prepare-for-lasi-survey-in-uttar-pradesh--door-to-door-survey-in-30-districts</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/573367/an-in-depth-look-at-the-challenges-of-aging--53-researchers-prepare-for-lasi-survey-in-uttar-pradesh--door-to-door-survey-in-30-districts</guid>
                <pubDate>Thu, 26 Feb 2026 09:22:42 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-02/muskan-dixit-%2862%291.png"                         length="2093401"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title> World Radio Day Special:  पीएम मोदी के मन की बात से लेकर बॉलीवुड दिग्गजों ने दी रेडियो को आवाज़  </title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:justify;"><strong>मुंबई।</strong> हर साल 13 फरवरी को वर्ल्ड रेडियो डे मनाया जाता है। रेडियो आज भी ऐसा माध्यम है जो दूरियों को मिटाता है, लोगों को जोड़ता है और भावनाओं को आवाज़ देता है। पॉडकास्ट और डिजिटल प्लेटफॉर्म से बहुत पहले, रेडियो ही बातचीत, संगीत और खबरों का सबसे भरोसेमंद ज़रिया था। </p>
<p style="text-align:justify;">प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी ने शुक्रवार को कहा कि रेडियो एक ऐसा माध्यम है जो दूरदराज के गांवों से लेकर शहरों तक, लोगों के लिए विश्वसनीय आवाज है तथा इसने समय पर जानकारी पहुंचाई है, प्रतिभा को निखारा है और रचनात्मकता को प्रोत्साहित किया है। प्रधानमंत्री ने कहा कि हर</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/571113/world-radio-day-special--from-pm-modi-s-mann-ki-baat-to-bollywood-celebrities-lending-their-voices-to-radio"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-02/untitled-design-(42)4.jpg" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;"><strong>मुंबई।</strong> हर साल 13 फरवरी को वर्ल्ड रेडियो डे मनाया जाता है। रेडियो आज भी ऐसा माध्यम है जो दूरियों को मिटाता है, लोगों को जोड़ता है और भावनाओं को आवाज़ देता है। पॉडकास्ट और डिजिटल प्लेटफॉर्म से बहुत पहले, रेडियो ही बातचीत, संगीत और खबरों का सबसे भरोसेमंद ज़रिया था। </p>
<p style="text-align:justify;">प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी ने शुक्रवार को कहा कि रेडियो एक ऐसा माध्यम है जो दूरदराज के गांवों से लेकर शहरों तक, लोगों के लिए विश्वसनीय आवाज है तथा इसने समय पर जानकारी पहुंचाई है, प्रतिभा को निखारा है और रचनात्मकता को प्रोत्साहित किया है। प्रधानमंत्री ने कहा कि हर साल 13 फरवरी को मनाया जाने वाला विश्व रेडियो दिवस इस माध्यम से जुड़े सभी लोगों के प्रयासों को पहचान प्रदान करने का एक अवसर है। </p>
<p style="text-align:justify;">उन्होंने 'एक्स' पर पोस्ट किया, ''<em>विश्व रेडियो दिवस एक ऐसे माध्यम का जश्न मनाने का अवसर है जो दूरदराज के गांवों से लेकर शहरों तक, लोगों के लिए विश्वसनीय आवाज है। वर्षों से, रेडियो समय पर जानकारी प्रदान करता रहा है, प्रतिभा को निखारता रहा है और रचनात्मकता को प्रोत्साहित करता रहा है</em>।'' </p>
<p style="text-align:justify;">प्रधानमंत्री ने कहा कि अपने मासिक रेडियो कार्यक्रम 'मन की बात' के माध्यम से उन्होंने स्वयं रेडियो की उस क्षमता का अनुभव किया है जिसके द्वारा देश के लोगों की सामाजिक शक्ति को उजागर किया जा सकता है। उन्होंने कहा, ''इस महीने का यह कार्यक्रम रविवार, 22 फरवरी को प्रसारित होगा।'' </p>
<p style="text-align:justify;">मोदी द्वारा प्रधानमंत्री का पदभार संभालने के कुछ ही महीनों बाद अक्टूबर, 2024 में 'मन की बात' रेडियो कार्यक्रम शुरू हुआ था। यह कार्यक्रम प्रधानमंत्री के लिए शासन, सामाजिक मुद्दों पर अपने विचार और प्रेरणादायक कहानियां नागरिकों के साथ साझा करने का एक सीधा मंच रहा है। इसका प्रसारण हर महीने के आखिरी रविवार को सुबह 11 बजे होता है। </p>
<p style="text-align:justify;">चाहे स्वच्छता हो, सामाजिक सेवा हो, जल संरक्षण हो, खेल हो या महिला सशक्तीकरण, नागरिक अपने विचार और सुझाव प्रधानमंत्री के रेडियो कार्यक्रम के लिए उन्हें ऑनलाइन भेज सकते हैं। यूनेस्को ने 2011 में घोषणा की कि 1946 में संयुक्त राष्ट्र रेडियो की स्थापना की स्मृति में 13 फरवरी को विश्व रेडियो दिवस के रूप में मनाया जाएगा।</p>
<p style="text-align:justify;">बॉलीवुड के कई सितारों ने रुपहले पर्दे पर रेडियो को आवाज़ दी है। बॉलीवुड ने रेडियो को हमेशा सिर्फ़ एक पेशे के रूप में नहीं, बल्कि लोगों को जोड़ने वाले एक भावनात्मक सहारे के रूप में दिखाया है। सिर्फ यही नहीं, हिंदी फिल्मों ने रेडियो के इस असर को कई यादगार किरदारों के ज़रिये भी दिखाया है। </p>
<p style="text-align:justify;">सलाम नमस्ते (2005) में प्रीति ज़िंटा ने रेडियो जॉकी अम्बर "एम्बी" मल्होत्रा का किरदार निभाया था। यह किरदार आत्मनिर्भर, बेबाक और मॉडर्न था। उस समय जब एफएम रेडियो युवाओं में लोकप्रिय हो रहा था, एम्बी ने दिखाया कि आरजे सिर्फ़ गाने नहीं बजाते, बल्कि श्रोताओं के दोस्त भी होते हैं। </p>
<p style="text-align:justify;">लगे रहो मुन्नाभाई (2006) में विद्या बालन यानी जान्हवी एक रेडियो शो होस्ट थीं, जो अपने शो के ज़रिये गांधीजी के विचार आम लोगों तक पहुँचाती हैं। इस फिल्म ने दिखाया था कि रेडियो कैसे समाज में सकारात्मक सोच और बदलाव ला सकता है लगे रहो मुन्नाभाई (2006) में संजय दत्त का किरदार रेडियो जॉकी नहीं था, लेकिन रेडियो की भूमिका कहानी में बहुत अहम थी। रेडियो के ज़रिये 'गांधीगिरी' लोगों तक पहुँची और यह साबित हुआ कि यह माध्यम किसी की भी सोच को प्रभावित करने की ज़बरदस्त ताक़त रखता है। </p>
<p style="text-align:justify;">गुज़ारिश (2010) ऋतिक रोशन ने ईथन मैस्करेनहास का किरदार निभाया था, जो हादसे के बाद रेडियो जॉकी बन जाता है। उनका लेट-नाइट शो भावनाओं और शायरी से भरा होता है। यह किरदार दिखाता है कि रेडियो आवाज़ के ज़रिये दिलों से कैसे जुड़ता है। </p>
<p style="text-align:justify;">तुम्हारी सुलु (2017) में विद्या बालन एक साधारण गृहिणी सुलु के रूप में नज़र आती हैं, जो लेट-नाइट रेडियो जॉकी बन जाती है। उनका किरदार रेडियो की सादगी और अपनापन दिखाता है, जहाँ श्रोता खुलकर अपनी बातें साझा करते हैं। </p>
<p style="text-align:justify;"> </p>
<p style="text-align:justify;"> </p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>देश</category>
                                            <category>पॉजिटिव स्टोरीज</category>
                                            <category>मनोरंजन</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>Special Articles</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/571113/world-radio-day-special--from-pm-modi-s-mann-ki-baat-to-bollywood-celebrities-lending-their-voices-to-radio</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/571113/world-radio-day-special--from-pm-modi-s-mann-ki-baat-to-bollywood-celebrities-lending-their-voices-to-radio</guid>
                <pubDate>Fri, 13 Feb 2026 16:24:24 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-02/untitled-design-%2842%294.jpg"                         length="56115"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Anjali Singh]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Bareilly : पुराने आंकड़ों से तय होंगी सीटें, बदलेंगे चुनावी समीकरण</title>
                                    <description><![CDATA[<p><strong>महिपाल गंगवार, बरेली।</strong> आगामी त्रिस्तरीय पंचायत चुनाव में आरक्षण की व्यवस्था कुछ अलग ही रंग दिखाएगी। यह पहली बार होगा जब एक ही जनगणना पर पंचायतों का आरक्षण तीसरी बार लागू किया जाएगा। इससे पहले ऐसा अधिकतम दो बार ही हुआ था। आरक्षण को लेकर यह स्थिति वर्ष 2021 में कोरोना की वजह से जनगणना न होने के कारण सामने आई है।</p>
<p>ऐसे में सरकार को पुराने आंकड़ों यानि 2011 की जनगणना को मुख्य आधार मानकर आरक्षण लागू किया जाएगा। इसका सीधा असर यह होगा कि कई पंचायतों में उन वर्गों को भी आरक्षण का लाभ मिल सकता है, जहां</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/567374/seats-will-be-determined-by-old-data--and-the-electoral-equations-will-change"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-01/panchayat.jpg" alt=""></a><br /><p><strong>महिपाल गंगवार, बरेली।</strong> आगामी त्रिस्तरीय पंचायत चुनाव में आरक्षण की व्यवस्था कुछ अलग ही रंग दिखाएगी। यह पहली बार होगा जब एक ही जनगणना पर पंचायतों का आरक्षण तीसरी बार लागू किया जाएगा। इससे पहले ऐसा अधिकतम दो बार ही हुआ था। आरक्षण को लेकर यह स्थिति वर्ष 2021 में कोरोना की वजह से जनगणना न होने के कारण सामने आई है।</p>
<p>ऐसे में सरकार को पुराने आंकड़ों यानि 2011 की जनगणना को मुख्य आधार मानकर आरक्षण लागू किया जाएगा। इसका सीधा असर यह होगा कि कई पंचायतों में उन वर्गों को भी आरक्षण का लाभ मिल सकता है, जहां उनकी आबादी बहुत कम है। यानि पुराने आंकड़ों के आधार पर नए चुनाव में सीटों का बंटवारा होगा।</p>
<p>पंचायतों में त्रिस्तरीय प्रणाली लागू होने के साथ ही आरक्षण का नियम भी साथ में चलता रहा है। पंचायतों में आरक्षण व्यवस्था शुरू हुई थी 1995 में, और तब से यह लगातार लागू है। इसके तहत ग्राम प्रधान, ग्राम पंचायत सदस्य, क्षेत्र पंचायत प्रमुख, क्षेत्र पंचायत सदस्य और जिला पंचायत अध्यक्ष व सदस्य सभी पदों पर पिछड़ी जातियों, अनुसूचित जातियों और अनुसूचित जनजातियों को आरक्षण मिलता रहा है। पिछड़ी जातियों को 27 प्रतिशत, अनुसूचित जातियों को 21 प्रतिशत और अनुसूचित जनजातियों को 2 प्रतिशत आरक्षण तय है। साथ ही, सभी वर्गों के आरक्षित पदों में महिलाओं को 33 प्रतिशत आरक्षण मिलता है। </p>
<p>इसका मतलब यह है कि पंचायतों में आरक्षण सिर्फ वर्गीय नहीं, बल्कि लिंग आधारित भी है। इतिहास की झलक देखें तो 1991 की जनगणना पर 2000 का चुनाव, 2001 की जनगणना पर 2005 और 2010 का चुनाव, और 2011 की जनगणना पर 2015 और 2021 का चुनाव हुआ। अब 2021 में जनगणना न होने के कारण 2026 में भी 2011 के पुराने आंकड़े लागू होंगे। इसका नतीजा यह होगा कि चाहे किसी वर्ग की आबादी बढ़ी हो या घट गई हो, सीटों का बंटवारा पुराने प्रतिशत के अनुसार ही रहेगा। इससे चुनावी समीकरण में नए बदलाव आएंगे, कई जगहों पर उम्मीदवारों के लिए नए मौके पैदा होंगे, जबकि कुछ पुराने नियम उसी तरह कायम रहेंगे।</p>
<p><strong>आगामी चुनाव में प्रधान और बीडीसी सदस्यों के पद होंगे कम</strong><br />वर्ष 2011 की जनगणना के आधार पर वर्ष 2015 और फिर 2021 में आरक्षण लागू किया गया था। 2021 में जिले में 1193 ग्राम पंचायतों में प्रधान पदों पर चुनाव हुए थे। इसके अलावा ग्राम पंचायत सदस्यों के 14,921, क्षेत्र पंचायत सदस्यों के 1,467, क्षेत्र पंचायत प्रमुख के 15 और जिला पंचायत सदस्यों के 60 पदों पर भी चुनाव हुए थे। वर्ष 2026 के पंचायत चुनाव में भी पंचायतीराज विभाग को आरक्षण लागू करने के लिए 2011 की जनगणना पर ही भरोसा करना पड़ेगा। इस बार परिसीमन के बाद जिले में चुनाव के दायरे में हल्के बदलाव के साथ 1,188 ग्राम प्रधान, 14,865 ग्राम पंचायत सदस्य, 1,460 क्षेत्र पंचायत सदस्य, 15 क्षेत्र पंचायत प्रमुख और जिला पंचायत सदस्य के 60 पद शामिल हैं। इस बार भी आरक्षण नियम पुराने प्रतिशत के अनुसार लागू होंगे।</p>
<p><strong>यह व्यवस्था होती है आरक्षण लागू करने में</strong><br />डीपीआरओ कमल किशोर बताते हैं कि सबसे पहले एसटी, फिर एससी, फिर पिछड़ा वर्ग के लिए आरक्षण लागू किया जाता है। इसमें भी वर्ष 2015 व 2021 के चुनाव में जो सीटें किसी भी वर्ग के लिए आरक्षित की गयी हैं उनको छोड़ते हुए शेष बची सीटों में उस वर्ग के लिए आरक्षण लागू किया जाएगा। उदाहरण के लिए यदि एससी का आरक्षण 21 प्रतिशत है तो दो चुनावों में 42 प्रतिशत सीटों पर एससी का आरक्षण लागू किया जा चुका है। अब इसके बाद शेष बची 58 प्रतिशत सीटों में 21 प्रतिशत एससी के लिए आरक्षित की जाएंगी। ऐसे में तमाम ऐसी ग्राम पंचायतें व अन्य सीटें इस वर्ग के लिए आरक्षित होंगी जहां पर इनकी जनसंख्या काफी कम है। ऐसा ही आरक्षण अन्य वर्गों के लिए भी होगा।</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>पॉजिटिव स्टोरीज</category>
                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>बरेली</category>
                                            <category>Election</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>चुनाव</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/567374/seats-will-be-determined-by-old-data--and-the-electoral-equations-will-change</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/567374/seats-will-be-determined-by-old-data--and-the-electoral-equations-will-change</guid>
                <pubDate>Mon, 12 Jan 2026 12:00:14 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-01/panchayat.jpg"                         length="226051"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Monis Khan]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        