<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.amritvichar.com/category/33972/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>Amrit Vichar RSS Feed Generator</generator>
                <title>स्वास्थ्य - Amrit Vichar</title>
                <link>https://www.amritvichar.com/category/33972/rss</link>
                <description>स्वास्थ्य RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title> महीनों से लिपिक PHC से नदारद, मिलता रहा वेतन, कैसे बना करोड़पति?</title>
                                    <description><![CDATA[बाराबंकी के त्रिलोकपुर PHC में तैनात अजय श्रीवास्तव पर लंबे समय तक ड्यूटी से गायब रहने के आरोप; विजिलेंस की छापेमारी में लखनऊ-गोंडा के ठिकानों से संपत्तियों से जुड़े दस्तावेज मिलने की बात]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/591325/barabanki-phc-clerk-ajay-srivastava-28-crore-property-vigilance-raid"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-08/barabanki-trilokpur-phc-news.png" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;"><strong>रामनगर/बाराबंकी, अमृत विचार :</strong> सामुदायिक स्वास्थ्य केंद्र रामनगर अंतर्गत संचालित प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्र त्रिलोकपुर में सरकारी व्यवस्था को सवालों के घेरे में खड़ा करने वाला मामला सामने आया है। यहां लिपिक के पद पर तैनात कर्मी के अस्पताल में नियमित रूप से गायब होने के बावजूद हर महीने वेतन जारी होता रहा। मामला सामने आने के बाद स्वास्थ्य विभाग में खलबली मच गई है। </p>
<p style="text-align:justify;">त्रिलोकपुर स्थित प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्र के स्टाफ की मानें तो यहां पर बतौर लिपिक तैनात रहे अजय श्रीवास्तव का वर्ष 2022 में बहराइच से त्रिलोकपुर पीएचसी में तबादला हुआ था। आरोप है कि तबादले के बाद से वह अस्पताल में बेहद कम नजर आए। कर्मचारियों का दावा है कि करीब चार वर्षों में उन्हें केवल एक-दो बार ही स्वास्थ्य केंद्र में देखा गया। इसके बावजूद उनका वेतन हर माह नियमित रूप से जारी होता रहा। बड़ा सवाल अब उपस्थिति रजिस्टर और वेतन भुगतान के अभिलेखों को लेकर है। लिपिक लंबे समय तक अस्पताल नहीं आया तो उनकी उपस्थिति किसने दर्ज की ? वेतन जारी करने के लिए आवश्यक अभिलेखों पर किस स्तर से कार्रवाई हुई ? क्या पूरे मामले में किसी अधिकारी या कर्मचारी की लापरवाही रही या फिर मिलीभगत से सरकारी धन का भुगतान होता रहा ? रामनगर सीएचसी अधीक्षक प्रणव कुमार श्रीवास्तव ने बताया कि अजय श्रीवास्तव की वर्ष 2022 में बहराइच से रामनगर में तैनाती हुई थी। त्रिलोकपुर पीएचसी प्रभारी द्वारा प्रस्तुत किए गए अभिलेखों के आधार पर ही वेतन जारी किया जाता था। इस मामले में मुख्य चिकित्सा अधिकारी डा रंजन गौतम ने बताया कि उनके बाराबंकी आने के बाद कर्मी का वेतन रोक दिया गया है। पहले के बारे में वह कुछ नहीं कह सकते, उपस्थिति के अनुसार आगे की कार्रवाई की जाएगी।  </p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>पीएचसी का लिपिक निकला करोड़पति</strong></h5>
<p style="text-align:justify;">प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र का लिपिक 108 कमरों वाले होटल का मालिक निकला। यह सुनने में शायद ही सच लगे पर सच ही है। लिपिक अजय श्रीवास्तव इस समय विजिलेंस, सीआईडी जैसी संस्थाओं की हिट लिस्ट पर है। गायब लिपिक को सिरे से तलाशा जा रहा है। सूत्राेें ने बताया कि जांच एजेंसियों की अब तक की पड़ताल में 28 करोड़ रुपये की संपत्ति के दस्तावेज सामने आए हैं। बीते दिन विजिलेंस की तीन टीमों ने एक साथ गोंडा और लखनऊ स्थित लिपिक के तीन ठिकानों पर छापेमारी की। सबसे खास बात यह कि यह लिपिक लखनऊ में 108 कमरों वाले छह मंजिला मिलेनिया रिजेन्सी होटल का मालिक तो है ही साथ ही कई भूखंड, मकान, कृषि भूमि और कंपनियों से भी जुड़ा हुआ है। जांच इस बिंदु पर की जा रही कि अाखिर एक पीएचसी के लिपिक के पास इतनी संपति जुटी कैसे।</p>
<p style="text-align:justify;"><strong>यह भी पढ़ेंः <a href="https://www.amritvichar.com/article/591324/lucknow-kanpur-expressway-700-meter-road-cracks-traffic-diversion"><span class="t-red">फिर धंसने लगी लखनऊ-कानपुर एक्सप्रेसवे की सड़क!</span> 700 मीटर में दरारें, एक लेन से गुजर रहे वाहन</a></strong></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>स्वास्थ्य</category>
                                            <category>Crime</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>अयोध्या</category>
                                            <category>बाराबंकी</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/591325/barabanki-phc-clerk-ajay-srivastava-28-crore-property-vigilance-raid</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/591325/barabanki-phc-clerk-ajay-srivastava-28-crore-property-vigilance-raid</guid>
                <pubDate>Fri, 21 Aug 2026 10:14:04 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-08/barabanki-trilokpur-phc-news.png"                         length="763679"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>World Mosquito Day :  डेंगू से आगे निकला मलेरिया, आठ साल के आंकड़ों में 125% ज्यादा मामले</title>
                                    <description><![CDATA[विश्व मच्छर दिवस पर सामने आए आंकड़े मच्छरजनित बीमारियों के बदलते ट्रेंड की ओर इशारा करते हैं। पिछले आठ वर्षों में डेंगू की तुलना में मलेरिया के मामलों में 125 प्रतिशत अधिक मामले दर्ज किए गए।]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/591293/world-mosquito-day-malaria-overtakes-dengue-125--increase"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-08/_world-mosquito-day.jpg" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;"><strong>पंकज द्विवेदी/लखनऊ, अमृत विचार : </strong>लखनऊ में इस बार मच्छर जनित बीमारियों के आंकड़े बीमारी के बदलते रुख की ओर इशारा कर रहे हैं। पिछले वर्षों की तुलना में डेंगू के मामले तो काफी कम हैं, लेकिन मलेरिया मरीजों की संख्या बढ़ गई है। इस वर्ष 19 अगस्त डेंगू के 92 मरीज सामने आए, जबकि मलेरिया के मरीजों की संख्या 207 पहुंच चुकी है।</p>
<p style="text-align:justify;">आंकड़ों के मुताबिक वर्ष 2019 में डेंगू के 2162 और मलेरिया के 146 मरीज सामने आए थे। वर्ष 2020 में डेंगू मरीजों की संख्या 882 और मलेरिया के मरीजों की 25 रिकार्ड की गई थी। वर्ष 2021 में डेंगू के मरीजों की संख्या बढ़कर 1978 और मलेरिया के 34 पहुंच गई थी। वर्ष 2022 में डेंगू का प्रकोप बढ़ने से मरीजों की संख्या 2648 तक पहुंच गई थी।</p>
<p style="text-align:justify;">इसी साल मलेरिया के भी 157 मरीज मिले थे। वर्ष 2023 में डेंगू के 2749 और मलेरिया के 97 मरीज मिले। वर्ष 2024 में डेंगू ने आठ वर्ष के आंकड़ों में सबसे ऊंचा स्तर छुआ। इस साल डेंगू के 3244 मरीज मिले जबकि मलेरिया मरीजों की संख्या 492 हो गई। वर्ष 2025 में स्थिति कुछ सुधरी और डेंगू के मरीज 930 ही मिले, किंतु मलेरिया ने नया रिकॉर्ड बनाया और मरीजों की संख्या 676 पहुंच गई।</p>
<p style="text-align:justify;">इस वर्ष 19 अगस्त तक डेंगू के 92 और मलेरिया के 207 मरीज सामने आ चुके हैं। आंकड़ों पर नजर डालें तो 2024 तक डेंगू हावी रहा, लेकिन वर्ष 2025 से मलेरिया के मरीज तेजी से बढ़ रहे हैं। ऐसे में बारिश और मच्छरों के बढ़ते प्रकोप के बीच मलेरिया की रोकथाम स्वास्थ्य विभाग के लिए बड़ी चुनौती बन सकती है।</p>
<h3 style="text-align:justify;">एक नजर में आठ साल के आंकड़े </h3>
<p style="text-align:justify;">वर्ष             डेंगू             मलेरिया</p>
<p style="text-align:justify;">2019            2162             146</p>
<p style="text-align:justify;">2020             882             25<br />2021            1978             34</p>
<p style="text-align:justify;">2022            2648             157<br />2023            2749             97</p>
<p style="text-align:justify;">2024            3244             492<br />2025             930             676</p>
<p style="text-align:justify;">2026             92             207</p>
<p style="text-align:justify;"><strong>नोट : वर्ष 2026 के आंकड़े जनवरी से 19 अगस्त तक हैं।</strong></p>
<h3 style="text-align:justify;">मच्छरों की ये नस्ल खतरनाक</h3>
<p style="text-align:justify;">एडीज मच्छर: डेंगू, चिकनगुनिया और येलो फीवर जैसी बीमारियां होती हैं। यह मच्छर दिन के समय, खासकर सुबह और शाम के समय काटते हैं। साफ पानी में अंडे देते हैं जैसे कि बर्तन, कूलर, टायर, और फूलदान में जमा पानी। इनकी दो प्रमुख प्रजातियां हैं, एडीज एजिप्टी और एडीज एल्बोपिक्टस। एडीज मच्छर की पहचान इसके काले शरीर और सफेद धारियों से होती है, खासकर पैरों पर। जब ये मच्छर किसी संक्रमित व्यक्ति को काटते हैं तो वे वायरस को अपने अंदर ले लेते हैं। इसके बाद जब ये किसी स्वस्थ व्यक्ति को काटते हैं तो वायरस उस व्यक्ति में चला जाता है, जिससे बीमारी फैल जाती है।</p>
<p style="text-align:justify;"><br />एनोफिलीज मच्छर : इनके काटने से मलेरिया होता है। ये मच्छर रुके हुए साफ पानी में पैदा होते हैं। रात के वक्त काटते हैं। सिर्फ मादा एनोफिलीज मच्छर ही इंसानों का खून चूसती है। ये मच्छर पतले और लंबे होते हैं। जब ये कहीं बैठते हैं, तो इनका पेट ऊपर की तरफ उठा रहता है।</p>
<p style="text-align:justify;"><br />क्यूलेक्स मच्छर : इनकी वजह से फाइलेरिया और जापानी इंसेफेलाइटिस होता है। ये मच्छर गंदे पानी में पनपते हैं। शाम या रात के समय काटते हैं। तालाबों, झीलों व खेतों में पनपते हैं। क्यूलेक्स मच्छर भूरे रंग के होते हैं और इनके शरीर पर कोई खास धारियां नहीं होती हैं। मच्छरजनित बीमारियों से बचाव के लिए जागरूकता जरूरी है। लोग लापरवाही न बरतें अपने आसपास ऐसी स्थिति उत्पन्न न होने दें। जिससे मच्छर पनप सकें।</p>
<p style="text-align:justify;">-डॉ. एनबी सिंह, सीएमओ</p>
<h3 style="text-align:justify;">मलेरिया विभाग में ही पनप रही मच्छरों की नर्सरी</h3>
<p style="text-align:justify;">-नवल किशोर रोड सीएचसी परिसर में खुले में पड़े हैं कीटनाशक के ड्रम, बारिश का पानी भरने से पनप रहे मच्छरजनित बीमारियों की रोकथाम के लिए इस्तेमाल होने वाला कीटनाशक ही लापरवाही के चलते मच्छरों के पनपने का जरिया बन रहा है। नवल किशोर रोड स्थित सामुदायिक स्वास्थ्य केंद्र (सीएचसी) परिसर में मैलाथियान टेक्निकल से भरे ड्रम खुले में पड़े हैं। इन ड्रमों के ऊपर बारिश का पानी जमा होने से मच्छर पनप रहे हैं।</p>
<p style="text-align:justify;">खास बात यह है कि इसी परिसर में मलेरिया विभाग का कार्यालय भी संचालित होता है। इसके बावजूद कीटनाशक के ड्रमों को खुले में रखने और उनमें पानी जमा होने से रोकने के लिए कोई प्रभावी इंतजाम नजर नहीं आ रहा है।</p>
<p style="text-align:justify;">बारिश के मौसम में खुले कंटेनर और उनमें जमा साफ पानी मच्छरों के लिए अनुकूल प्रजनन स्थल बन सकते हैं। ऐसे में स्वास्थ्य केंद्र परिसर में ही इस तरह पानी जमा होना मच्छर नियंत्रण व्यवस्था पर सवाल खड़े करता है। एक ओर स्वास्थ्य विभाग डेंगू-मलेरिया की रोकथाम के लिए अभियान चलाता है, वहीं दूसरी ओर उसके ही परिसर में मच्छरों के पनपने की स्थिति चिंता बढ़ाने वाली है। सीएमओ डॉ. एनबी सिंह ने कहा इसकी जांच कराई जाएगी। अस्पताल परिसर में ऐसी लापरवाही बर्दास्त नहीं।</p>
<h5 style="text-align:justify;">ये भी पढ़े : </h5>
<h5 class="post-title" style="text-align:justify;"><a href="https://www.amritvichar.com/article/591135/-lumpy-virus-12-districts-up-affected"><span class="t-red">Lumpy Virus: </span>यूपी में लंपी वायरस की चपेट में 12 जिले, कानपुर में एक और हापुड़ में 6514 गोवंश संक्रमित</a></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>स्वास्थ्य</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>Health Care</category>
                                            <category>पॉजिटिव स्टोरीज</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/591293/world-mosquito-day-malaria-overtakes-dengue-125--increase</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/591293/world-mosquito-day-malaria-overtakes-dengue-125--increase</guid>
                <pubDate>Thu, 20 Aug 2026 15:31:14 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-08/_world-mosquito-day.jpg"                         length="74435"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Anjali Singh]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>आयुष्मान मरीजों के इलाज में लापरवाही पड़ी भारी! 866 अस्पतालों पर कार्रवाई, 8.53 करोड़ की पेनाल्टी</title>
                                    <description><![CDATA[योगी सरकार ने आयुष्मान योजना में गड़बड़ी करने वाले अस्पतालों पर कसा शिकंजा; 61 अस्पताल निलंबित, 648 का डी-इम्पैनलमेंट, 4.37 करोड़ रुपये से अधिक की पेनाल्टी वसूल]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/591166/ayushman-scheme-action-against-866-hospitals-up-penalty"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-08/ayushman-yojana-fraud.png" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;"><strong>लखनऊ, </strong><span style="font-family:NewswrapWeb;"><strong>अमृत विचार: </strong>आयुष्मान कार्डधारक मरीजों के इलाज में लापरवाही, नियमों के उल्लंघन और वित्तीय अनियमितता पर योगी सरकार ने सख्त रुख अपनाया है। मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ के निर्देश पर वर्ष 2020 से 2026 तक 866 अस्पतालों के खिलाफ कार्रवाई की गई। इनमें 648 अस्पतालों का डी-इम्पैनलमेंट, 61 का निलंबन और 17 अस्पतालों की विशेषता का डी-इम्पैनलमेंट किया गया। वहीं 140 अस्पतालों पर पेनाल्टी लगाकर 8.53 करोड़ रुपये से अधिक का जुर्माना लगाया गया, जिसमें अब तक 4.37 करोड़ रुपये से अधिक की वसूली हो चुकी है।</span></p>
<p style="text-align:justify;">साचीज की सीईओ अर्चना वर्मा के अनुसार, मुख्यमंत्री की मंशा के अनुरूप आयुष्मान मरीजों को गुणवत्तापूर्ण इलाज उपलब्ध कराने के लिए अस्पतालों की लगातार निगरानी की जा रही है। वर्ष 2026 में अब तक 318 अस्पतालों पर कार्रवाई हुई। इनमें 242 अस्पतालों का भारत सरकार के 35 इंडीकेटर्स पूरा न करने पर डी-इम्पैनलमेंट किया गया, जबकि 61 अस्पतालों को निलंबित किया गया। 15 अस्पतालों की स्पेशियलिटी का भी डी-इम्पैनलमेंट किया गया। इससे पहले 2025 में 16 अस्पतालों पर कार्रवाई हुई थी। इनमें 14 अस्पतालों का डी-इम्पैनलमेंट और दो की स्पेशियलिटी का डी-इम्पैनलमेंट किया गया।</p>
<p style="text-align:justify;"><span style="font-family:NewswrapWeb;">वित्तीय वर्ष 2025-26 में 60 अस्पतालों पर 3.45 करोड़ रुपये की पेनाल्टी लगाई गई, जिसमें 3.19 करोड़ रुपये से अधिक की वसूली हो चुकी है। वहीं वित्तीय वर्ष 2026-27 में अब तक 80 अस्पतालों पर 5.07 करोड़ रुपये की पेनाल्टी लगाई गई है। इनमें 1.17 करोड़ रुपये से अधिक की वसूली हुई है। दोनों वित्तीय वर्षों में कुल 140 अस्पतालों पर 8.53 करोड़ रुपये की पेनाल्टी लगी, जिसमें 4.37 करोड़ रुपये की वसूली हो चुकी है। मानकों का पालन न करने पर आगे निलंबन की कार्रवाई भी की जाएगी।</span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="font-family:NewswrapWeb;">डेटा एनालिटिक्स से पकड़ी जा रही गड़बड़ी</span></strong></h5>
<p style="text-align:justify;">स्टेट एंटी फ्रॉड यूनिट डाटा एनालिटिक्स के जरिए अस्पतालों में होने वाली अनियमितताओं को चिन्हित कर रही है। इसमें एक ही मरीज को बार-बार भर्ती दिखाना, एक जैसी रिपोर्ट भेजना और ओपीडी मरीज को आईपीडी में भर्ती दिखाना जैसे मामले शामिल हैं। चिन्हित मामलों की जांच के बाद संबंधित अस्पतालों के खिलाफ कार्रवाई की जा रही है।</p>
<p style="text-align:justify;"><strong>यह भी पढ़ेंः <a href="https://www.amritvichar.com/article/591143/supreme-court-notice-on-online-disclosure-of-accused-identity"><span class="t-red">आरोपी की पहचान ऑनलाइन उजागर करने पर सुप्रीम कोर्ट सख्त,</span> केंद्र-राज्यों और Meta-X को नोटिस</a></strong></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>Top News</category>
                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>स्वास्थ्य</category>
                                            <category>Crime</category>
                                            <category>Breaking News</category>
                                            <category>Trending News</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/591166/ayushman-scheme-action-against-866-hospitals-up-penalty</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/591166/ayushman-scheme-action-against-866-hospitals-up-penalty</guid>
                <pubDate>Tue, 18 Aug 2026 17:53:57 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-08/ayushman-yojana-fraud.png"                         length="1144233"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>बच्चों को रील्स-शॉर्ट्स दिखाना पड़ सकता है भारी! बोलने की क्षमता और एकाग्रता पर पड़ रहा असर</title>
                                    <description><![CDATA[विशेषज्ञों के मुताबिक 2 से 5 साल के बच्चों का मनोरंजन के लिए स्क्रीन टाइम रोजाना एक घंटे से कम रखना बेहतर, लगातार मोबाइल देखने से माता-पिता के साथ बातचीत और इंटरैक्टिव खेल का समय घट रहा]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/591144/--kids-screen-time-reels-shorts-impact-on-speech-development"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-08/reels.png" alt=""></a><br /><p class="isSelectedEnd" style="text-align:justify;"><strong>नई दिल्ली:</strong> मोबाइल फोन और टैबलेट पर लगातार वीडियो देखने की आदत छोटे बच्चों के विकास को प्रभावित कर सकती है। स्वास्थ्य विशेषज्ञों का कहना है कि खासकर 2 से 5 वर्ष की उम्र के बच्चों के लिए दिन में एक घंटे से अधिक मनोरंजन आधारित स्क्रीन टाइम उनके भाषा विकास और एकाग्रता पर प्रतिकूल असर डाल सकता है। हाल के वर्षों में ऐसे बच्चों के मामले बढ़े हैं, जिन्हें बोलने में देरी की शिकायत के साथ अस्पताल लाया जा रहा है। कई मामलों में अत्यधिक स्क्रीन देखने और माता-पिता के साथ सीमित संवाद जैसी स्थितियां सामने आई हैं।</p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>तेजी से बदलने वाले वीडियो से बढ़ रही चिंता</strong></h5>
<p class="isSelectedEnd" style="text-align:justify;">रोहिणी स्थित डॉ. बाबा साहेब आंबेडकर अस्पताल के वरिष्ठ रेजिडेंट बाल रोग विशेषज्ञ डॉ. राहुल दराल के अनुसार, अत्यधिक स्क्रीन टाइम, खासकर 'रील्स' और 'शॉर्ट्स' जैसे तेजी से बदलने वाले वीडियो, छोटे बच्चों में बोलने की क्षमता के विकास और एकाग्रता को प्रभावित कर सकते हैं।</p>
<p class="isSelectedEnd" style="text-align:justify;">डॉ. दराल ने बताया कि ऐसे वीडियो में हर कुछ सेकेंड में नया कंटेंट सामने आता है। इससे बच्चे का मस्तिष्क लगातार उत्तेजक संकेतों का सामना करता है। नतीजतन किताब पढ़ने, पढ़ाई या ऐसी गतिविधियों में उनकी रुचि कम हो सकती है, जिनमें परिणाम धीरे-धीरे मिलता है।</p>
<p class="isSelectedEnd" style="text-align:justify;">हालांकि, विशेषज्ञ ने यह भी स्पष्ट किया कि बच्चों में ध्यान केंद्रित करने की कमी के लिए केवल रील्स या शॉर्ट्स को जिम्मेदार नहीं ठहराया जा सकता। पर्याप्त नींद, शारीरिक गतिविधि, पालन-पोषण का तरीका और घर का माहौल भी महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं।</p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>ढाई साल का बच्चा रोज देखता था 6-7 घंटे मोबाइल</strong></h5>
<p class="isSelectedEnd" style="text-align:justify;">राष्ट्रीय राजधानी के एक सरकारी अस्पताल में ढाई वर्ष के एक बच्चे को बोलने में देरी की शिकायत के साथ लाया गया। बच्चा केवल "मम्मा", "पापा" और कुछ गिने-चुने शब्द ही बोल पाता था, जबकि उसकी उम्र के कई बच्चे छोटे-छोटे वाक्य बोलने लगे थे।</p>
<p class="isSelectedEnd" style="text-align:justify;">डॉक्टरों की जांच में बच्चे की सुनने की क्षमता, दृष्टि, तंत्रिका तंत्र और विकास से जुड़े अन्य पहलू सामान्य पाए गए। विस्तृत जानकारी लेने पर पता चला कि बच्चा रोजाना करीब छह से सात घंटे मोबाइल फोन पर कार्टून और छोटे वीडियो देखता था।</p>
<p class="isSelectedEnd" style="text-align:justify;">यहां तक कि वह खाना भी मोबाइल देखते हुए खाता था। फोन हटाने पर वह चिड़चिड़ा हो जाता था। डॉक्टरों ने पाया कि उसके विकास में मुख्य रूप से बोलने की क्षमता अपेक्षाकृत धीमी थी।</p>
<p class="isSelectedEnd" style="text-align:justify;">माता-पिता ने बताया कि दोनों के कामकाजी होने के कारण बच्चे के साथ बातचीत और इंटरैक्टिव खेल का समय काफी सीमित हो गया था।</p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>मोबाइल कम किया, बातचीत और खेल बढ़ाया तो हुआ सुधार</strong></h5>
<p class="isSelectedEnd" style="text-align:justify;">विशेषज्ञों ने बच्चे के मनोरंजन के लिए स्क्रीन का इस्तेमाल पूरी तरह बंद करने और भोजन के दौरान किसी भी तरह की स्क्रीन से दूरी बनाने की सलाह दी। इसके साथ माता-पिता को रोजाना कम से कम एक घंटे बच्चे के साथ इंटरैक्टिव खेल खेलने, चित्रों वाली किताबें पढ़कर सुनाने और रोजमर्रा की गतिविधियों के दौरान लगातार बातचीत करने के लिए कहा गया।</p>
<p class="isSelectedEnd" style="text-align:justify;">बच्चे के लिए स्पीच एवं लैंग्वेज थेरेपी भी शुरू की गई। इन उपायों के बाद उसके विकास में उल्लेखनीय सुधार देखने को मिला।</p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>'स्क्रीन छीनना' ही समाधान नहीं</strong></h5>
<p class="isSelectedEnd" style="text-align:justify;">डॉ. राहुल दराल के मुताबिक अत्यधिक स्क्रीन टाइम की वजह से आमने-सामने बातचीत, कहानी सुनाने, किताबें पढ़ने और खेलने जैसी गतिविधियों का समय कम हो जाता है। शुरुआती वर्षों में भाषा सीखने के लिए यही गतिविधियां बेहद महत्वपूर्ण होती हैं।</p>
<p class="isSelectedEnd" style="text-align:justify;">उन्होंने कहा कि लगातार स्क्रीन स्क्रॉल करने से मस्तिष्क का 'रिवॉर्ड सिस्टम' बार-बार सक्रिय होता है। इससे बच्चे तुरंत मिलने वाले रिवॉर्ड के अभ्यस्त हो सकते हैं और गृहकार्य, पढ़ाई, किताबें पढ़ने या संगीत का अभ्यास जैसी गतिविधियां उन्हें कम आकर्षक लग सकती हैं।</p>
<p class="isSelectedEnd" style="text-align:justify;">इसलिए समस्या का समाधान सिर्फ बच्चे से मोबाइल छीन लेना नहीं है, बल्कि घर में स्वस्थ डिजिटल आदतें विकसित करना जरूरी है।</p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>छोटे बच्चों के लिए कितनी स्क्रीन?</strong></h5>
<p class="isSelectedEnd" style="text-align:justify;">विशेषज्ञ की सलाह के अनुसार:</p>
<ul style="text-align:justify;">
<li><strong>2 वर्ष से कम उम्र:</strong> मनोरंजन के लिए स्क्रीन से दूर रखना बेहतर है।</li>
<li><strong>2 से 5 वर्ष:</strong> मनोरंजन के लिए स्क्रीन टाइम आदर्श रूप से रोजाना एक घंटे से कम रखा जाए।</li>
<li><strong>बड़े बच्चे:</strong> यह सुनिश्चित किया जाए कि स्क्रीन टाइम से उनकी नींद, पढ़ाई, शारीरिक गतिविधि और परिवार के साथ बिताया जाने वाला समय प्रभावित न हो।</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>माता-पिता अपनाएं ये डिजिटल नियम</strong></h5>
<p class="isSelectedEnd" style="text-align:justify;">विशेषज्ञों ने बच्चों के लिए कुछ आसान आदतें अपनाने की सलाह दी है। भोजन के समय और शयनकक्ष को स्क्रीन-मुक्त रखा जाए। सोने से कम से कम एक घंटे पहले स्क्रीन बंद कर दी जाए। बच्चों को रोजाना कम से कम एक घंटे बाहर खेलने या किसी शारीरिक गतिविधि के लिए प्रोत्साहित किया जाए।</p>
<p style="text-align:justify;">इसके अलावा, माता-पिता रोजाना बच्चे को कहानी सुनाने, किताब पढ़ने और उसके साथ बातचीत करने के लिए समय निकालें। सबसे अहम बात यह है कि माता-पिता खुद भी संतुलित स्क्रीन उपयोग का उदाहरण पेश करें, क्योंकि बच्चे अपने आसपास के लोगों को देखकर बहुत कुछ सीखते हैं।</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>देश</category>
                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>स्वास्थ्य</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>टेक्नोलॉजी</category>
                                            <category>Tech News</category>
                                            <category>Tech Alert</category>
                                            <category>लाइफस्टाइल</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/591144/--kids-screen-time-reels-shorts-impact-on-speech-development</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/591144/--kids-screen-time-reels-shorts-impact-on-speech-development</guid>
                <pubDate>Tue, 18 Aug 2026 16:30:35 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-08/reels.png"                         length="1048895"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title> यूपी में डेंगू और बुखार ने बढ़ाई चिंता, लखनऊ में अस्पतालों में 20 दिन में दोगुने हुए मरीज</title>
                                    <description><![CDATA[लखनऊ में मौसम बदलने के साथ बुखार के मरीजों की संख्या तेजी से बढ़ी है। 20 दिनों में अस्पतालों की ओपीडी में बुखार के मरीज दोगुने होकर रोजाना 1200 से अधिक पहुंच गए हैं। प्रमुख सरकारी अस्पतालों में 200 से ज्यादा मरीज भर्ती हैं और कई मरीजों को ठीक होने में 13 से 15 दिन लग रहे हैं।]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/591140/-dengue-fever-concerns-up"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-08/dengue-and-fever-raise-concerns-in-up.jpg" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;"><strong>लखनऊ, अमृत विचार।</strong> राजधानी में मौसम बदलने के साथ बुखार के मरीजों की संख्या तेजी से बढ़ रही है। पिछले 20 दिनों में प्रमुख अस्पतालों की ओपीडी में बुखार के मरीजों की संख्या करीब दोगुनी हो गई है। पहले जहां रोजाना 500 से 600 मरीज बुखार की शिकायत लेकर पहुंच रहे थे, वहीं अब यह आंकड़ा 1200 से अधिक हो गया है।</p>
<p style="text-align:justify;">बलरामपुर, सिविल, लोहिया संस्थान, केजीएमयू और लोकबंधु समेत प्रमुख सरकारी अस्पतालों में 200 से ज्यादा बुखार पीड़ित मरीज भर्ती हैं। मरीजों में तेज बुखार के साथ गले में दर्द, बदन दर्द और कमजोरी की शिकायत सामने आ रही है। कई मरीजों में सात-आठ दिन बाद भी बुखार बना हुआ है। चिकित्सकों के मुताबिक करीब 90 फीसदी मरीजों को पूरी तरह स्वस्थ होने में 13 से 15 दिन तक का समय लग रहा है।</p>
<h3 style="text-align:justify;">डेंगू-मलेरिया और टायफाइड की जांच, रिपोर्ट निगेटिव</h3>
<p style="text-align:justify;">केजीएमयू के मेडिसिन विभाग के डॉ. केके सावलानी के अनुसार, बुखार के मरीजों में डेंगू, मलेरिया और टायफाइड की जांच कराई जा रही है। हालांकि जांच कराने वाले कई मरीजों में इन बीमारियों की पुष्टि नहीं हुई है। ऐसे मामलों में वायरल संक्रमण की आशंका मानकर उपचार किया जा रहा है। लंबे समय तक बुखार बने रहने से मरीजों के साथ उनके परिजनों की चिंता भी बढ़ रही है।</p>
<h3 style="text-align:justify;">मौसम बदलने के साथ बढ़ा वायरल संक्रमण</h3>
<p style="text-align:justify;">सिविल अस्पताल के निदेशक डॉ. जीपी गुप्ता ने बताया कि मौसम में बदलाव के दौरान वायरल संक्रमण का खतरा बढ़ जाता है। लोगों के एक-दूसरे के संपर्क में आने से भी संक्रमण फैलने की आशंका रहती है। उन्होंने बुखार और कमजोरी होने पर पर्याप्त आराम करने और ज्यादा पानी पीने की सलाह दी। तेज बुखार कई दिनों तक बना रहे या स्वास्थ्य बिगड़ने लगे तो खुद से दवा लेने के बजाय डॉक्टर से जांच और सलाह लेने की बात कही।</p>
<h3 style="text-align:justify;">शहर में डेंगू के मामले भी सामने आ रहे</h3>
<p style="text-align:justify;">लखनऊ में मानसून के बीच डेंगू के मामले भी सामने आ रहे हैं। अगस्त के शुरुआती दिनों में शहर में डेंगू के नए मामले दर्ज हुए हैं, हालांकि फिलहाल किसी बड़े हॉटस्पॉट की जानकारी नहीं दी गई है। स्वास्थ्य विभाग ने जलभराव और मच्छरों के प्रजनन वाले स्थानों को लेकर सतर्कता बरतने की सलाह दी है।</p>
<p style="text-align:justify;"> </p>
<h5 style="text-align:justify;">ये भी पढ़े : </h5>
<h5 class="post-title" style="text-align:justify;"><a href="https://www.amritvichar.com/article/591135/-lumpy-virus-12-districts-up-affected"><span class="t-red">Lumpy Virus: </span>यूपी में लंपी वायरस की चपेट में 12 जिले, कानपुर में एक और हापुड़ में 6514 गोवंश संक्रमित</a></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>स्वास्थ्य</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>Health Care</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/591140/-dengue-fever-concerns-up</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/591140/-dengue-fever-concerns-up</guid>
                <pubDate>Tue, 18 Aug 2026 15:01:42 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-08/dengue-and-fever-raise-concerns-in-up.jpg"                         length="137311"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Anjali Singh]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>Lumpy Virus:  यूपी में लंपी वायरस की चपेट में 12 जिले, कानपुर में एक और हापुड़ में 6514 गोवंश संक्रमित</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:justify;"><strong>लखनऊ, अमृत विचार। </strong>हरियाणा से फैले लंपी वायरस (LSD) ने अब कानपुर नगर और हापुड़ में भी दस्तक दे दी है। हापुड़ में 51 और कानपुर के कल्याणपुर में एक गोवंश संक्रमित मिला है। सभी संक्रमित गोवंश का उपचार कराया जा रहा है और सैंपल जांच के लिए भेजे गए हैं। इसके साथ ही प्रदेश में अब तक 12 जिलों में 6514 गोवंश संक्रमण की चपेट में आ चुके हैं। इनमें से 5332 गोवंश स्वस्थ हो चुके हैं, जबकि 1182 का उपचार जारी है।</p>
<p style="text-align:justify;">लंपी वायरस के मामले पहले अमरोहा, बागपत, बिजनौर, फिरोजाबाद, गाजियाबाद, मथुरा, मेरठ, मुजफ्फरनगर, सहारनपुर और शामली</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/591135/-lumpy-virus-12-districts-up-affected"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-08/12-districts-in-up-affected-(1).jpg" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;"><strong>लखनऊ, अमृत विचार। </strong>हरियाणा से फैले लंपी वायरस (LSD) ने अब कानपुर नगर और हापुड़ में भी दस्तक दे दी है। हापुड़ में 51 और कानपुर के कल्याणपुर में एक गोवंश संक्रमित मिला है। सभी संक्रमित गोवंश का उपचार कराया जा रहा है और सैंपल जांच के लिए भेजे गए हैं। इसके साथ ही प्रदेश में अब तक 12 जिलों में 6514 गोवंश संक्रमण की चपेट में आ चुके हैं। इनमें से 5332 गोवंश स्वस्थ हो चुके हैं, जबकि 1182 का उपचार जारी है।</p>
<p style="text-align:justify;">लंपी वायरस के मामले पहले अमरोहा, बागपत, बिजनौर, फिरोजाबाद, गाजियाबाद, मथुरा, मेरठ, मुजफ्फरनगर, सहारनपुर और शामली में सामने आ चुके हैं। अब कानपुर नगर और हापुड़ में मामले मिलने के बाद पशुपालन विभाग ने निगरानी और टीकाकरण बढ़ा दिया है।</p>
<h3 style="text-align:justify;">हापुड़ में 51 संक्रमित, 23 गोवंश हुए ठीक</h3>
<p style="text-align:justify;">हापुड़ में मिले 51 संक्रमित गोवंश में से 23 स्वस्थ हो चुके हैं। शेष संक्रमित पशुओं का उपचार किया जा रहा है। वहीं कानपुर नगर के कल्याणपुर में एक गोवंश में संक्रमण की पुष्टि हुई है। उसका उपचार जारी है और सैंपल जांच के लिए भेजा गया है।</p>
<h3 style="text-align:justify;">संक्रमित इलाकों में क्वारंटीन और रिंग वैक्सीनेशन</h3>
<p style="text-align:justify;">संक्रमित गोवंश मिलने के बाद पशुपालन निदेशालय की ओर से उच्चस्तरीय चिकित्सकों की टीम प्रभावित जिलों में भेजी गई है। संक्रमित पशुओं का उपचार और टीकाकरण कराने के साथ उन्हें क्वारंटीन किया जा रहा है। संक्रमित क्षेत्र के पांच किलोमीटर के दायरे में रिंग वैक्सीनेशन कराया जा रहा है, ताकि आसपास के अन्य गोवंशों में संक्रमण को फैलने से रोका जा सके।</p>
<h3 style="text-align:justify;">6.48 लाख से ज्यादा गोवंश को लगी एलएसडी वैक्सीन</h3>
<p style="text-align:justify;">निदेशक रोग नियंत्रण एवं प्रक्षेत्र डॉ. संगीता तिवारी ने बताया कि प्रभावित जिलों में अब तक 6,48,689 गोवंशों को एलएसडी वैक्सीन लगाई जा चुकी है। इससे स्थिति नियंत्रण में है। उन्होंने बताया कि अभी 1182 संक्रमित गोवंशों का उपचार चल रहा है।</p>
<h3 style="text-align:justify;">अब तक किसी गोवंश की मौत नहीं</h3>
<p style="text-align:justify;">विभाग के अनुसार लंपी वायरस से अब तक किसी गोवंश की मृत्यु नहीं हुई है। सभी प्रभावित जिलों के लिए आवश्यक गाइडलाइन जारी की गई है और स्थिति की लगातार निगरानी की जा रही है। पशुपालन विभाग की टीमें संक्रमित क्षेत्रों में उपचार, टीकाकरण और निगरानी का काम कर रही हैं।</p>
<h5 style="text-align:justify;">ये भी पढ़े : </h5>
<h5 class="post-title" style="text-align:justify;"><a href="https://www.amritvichar.com/article/591134/12-districts-up-affected-floods--64-000-people-impacted"><span class="t-red">यूपी में बाढ़ से 12 जिले प्रभावित, </span>चपेट में 64 हजार से ज्यादा लोग; 55 जिलों में भारी बारिश का अलर्ट</a></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>स्वास्थ्य</category>
                                            <category>कानपुर</category>
                                            <category>हापुड़</category>
                                            <category>Health Care</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/591135/-lumpy-virus-12-districts-up-affected</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/591135/-lumpy-virus-12-districts-up-affected</guid>
                <pubDate>Tue, 18 Aug 2026 14:35:23 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-08/12-districts-in-up-affected-%281%29.jpg"                         length="92259"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Anjali Singh]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>घंटों फोन चलाती थीं ये फेमस एक्ट्रेस, अब करानी पड़ी 3 लाख की सर्जरी, जानें लोगों को क्या ही सलाह</title>
                                    <description><![CDATA[अभिनेत्री शकीला ने अस्पताल से घर लौटने के बाद वीडियो साझा कर मोबाइल के अत्यधिक इस्तेमाल को लेकर फैंस और माता-पिता को किया आगाह; गलत पोस्चर में लंबे समय तक फोन चलाने से होने वाली परेशानियों पर भी दी सलाह।]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/590758/shakeela-neck-surgery-smartphone-addiction-mobile-phone-side-effects"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-08/shakeela-surgery,-smartphone-addiction.png" alt=""></a><br /><p class="PDq2pG_selectionAnchorContainer" style="text-align:justify;"><strong>डिजिटल डेस्कः</strong> मशहूर अभिनेत्री शकीला ने हाल ही में अपने स्वास्थ्य से जुड़ा अनुभव साझा करते हुए स्मार्टफोन के अत्यधिक इस्तेमाल को लेकर लोगों को सावधान किया है। अभिनेत्री के मुताबिक, लंबे समय तक गलत मुद्रा में मोबाइल फोन चलाने और घंटों गेम खेलने व वीडियो देखने की आदत के बाद उन्हें गर्दन की गंभीर समस्या का सामना करना पड़ा। इसके चलते उन्हें बड़ी सर्जरी करानी पड़ी, जिस पर करीब 3 लाख रुपये खर्च हुए।</p>
<p style="text-align:justify;">अस्पताल से घर लौटने के बाद शकीला ने एक वीडियो जारी किया। इसमें वह गले में सपोर्ट कॉलर पहने नजर आईं और अपनी रिकवरी के बारे में जानकारी दी। उन्होंने अपने अनुभव के आधार पर लोगों से मोबाइल के इस्तेमाल में सावधानी बरतने की अपील की।</p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>घंटों गेमिंग और रील्स देखने की आदत बनी परेशानी</strong></h5>
<p style="text-align:justify;">शकीला ने बताया कि वह अक्सर एक तरफ करवट लेकर लंबे समय तक मोबाइल फोन चलाती थीं। कई बार वह लगातार करीब चार घंटे तक मोबाइल गेम खेलती रहती थीं। बीच में चाय या कॉफी के लिए छोटा ब्रेक लेने के बाद फिर फोन में व्यस्त हो जाती थीं।</p>
<p style="text-align:justify;">इसके अलावा यूट्यूब और इंस्टाग्राम पर लगातार शॉर्ट वीडियो देखने में भी उनका काफी समय बीतता था। उनके अनुसार, लंबे समय तक गलत पोस्चर में फोन इस्तेमाल करने के बाद उनकी गर्दन की समस्या गंभीर होती चली गई और आखिरकार उन्हें सर्जरी की जरूरत पड़ी।</p>
<p style="text-align:justify;">हालांकि,<strong> </strong>किसी व्यक्ति की गर्दन की समस्या का कारण केवल मोबाइल फोन होना जरूरी नहीं है। लगातार एक ही मुद्रा में बैठना या लेटना, गर्दन झुकाकर स्क्रीन देखना और लंबे समय तक बिना ब्रेक काम करना मांसपेशियों तथा गर्दन पर अतिरिक्त दबाव डाल सकता है। ऐसे लक्षण होने पर चिकित्सकीय सलाह लेना जरूरी है।</p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>फोन की लत को लेकर शकीला का सख्त संदेश</strong></h5>
<p style="text-align:justify;">सर्जरी के बाद अभिनेत्री ने लोगों को मोबाइल का इस्तेमाल जरूरत के मुताबिक करने की सलाह दी। उन्होंने माता-पिता से भी बच्चों को लंबे समय तक गैजेट इस्तेमाल करने देने से पहले सावधानी बरतने की अपील की।</p>
<p style="text-align:justify;">शकीला का कहना है कि मोबाइल आज बेहद उपयोगी साधन है, लेकिन इसका जरूरत से ज्यादा इस्तेमाल नुकसानदेह हो सकता है। उन्होंने लोगों से अनावश्यक वीडियो देखने के बजाय फोन का इस्तेमाल जरूरी और उपयोगी कामों के लिए करने की सलाह दी।</p>
<h5 class="PDq2pG_selectionAnchorContainer" style="text-align:justify;"><strong>Smartphone Addiction क्या है?</strong></h5>
<p style="text-align:justify;">मोबाइल या स्मार्टफोन का जरूरत से ज्यादा और बार-बार इस्तेमाल जब रोजमर्रा की जिंदगी, नींद, पढ़ाई, काम या सामाजिक संबंधों को प्रभावित करने लगे, तो इसे आम तौर पर problematic smartphone use या स्मार्टफोन की लत के तौर पर देखा जाता है।</p>
<p style="text-align:justify;">हर ज्यादा फोन इस्तेमाल करने वाले व्यक्ति को चिकित्सकीय अर्थ में “एडिक्ट” कहना सही नहीं है। लेकिन अगर कोई व्यक्ति फोन से दूर रहने में लगातार परेशानी महसूस करे, बार-बार बिना जरूरत स्क्रीन चेक करे या इसके कारण नींद और दैनिक गतिविधियां प्रभावित होने लगें, तो अपनी आदत पर ध्यान देना जरूरी है।</p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>ज्यादा फोन इस्तेमाल करने से क्या हो सकता है नुकसान?</strong></h5>
<p style="text-align:justify;">मोबाइल फोन का लंबे समय तक इस्तेमाल, खासकर गलत पोस्चर में, कई तरह की परेशानियों से जुड़ा हो सकता है। इनमें शामिल हैं:</p>
<ul style="text-align:justify;">
<li>गर्दन और कंधों में दर्द या अकड़न</li>
<li>लंबे समय तक एक ही मुद्रा में रहने से मांसपेशियों पर दबाव</li>
<li>स्क्रीन को लगातार देखने से आंखों में थकान और सूखापन</li>
<li>देर रात फोन चलाने से नींद की गुणवत्ता प्रभावित होना</li>
<li>लगातार नोटिफिकेशन और सोशल मीडिया इस्तेमाल से ध्यान भटकना</li>
<li>शारीरिक गतिविधि कम होने से बैठे रहने की आदत बढ़ना</li>
<li>लंबे समय तक झुकी गर्दन रखने से पोश्चर संबंधी परेशानी</li>
</ul>
<p style="text-align:justify;">इसलिए फोन इस्तेमाल करते समय बीच-बीच में ब्रेक लेना, स्क्रीन को उचित ऊंचाई पर रखना और लंबे समय तक एक ही मुद्रा में न रहना बेहतर आदत मानी जाती है।</p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>फोन एडिक्शन कम करने के आसान तरीके</strong></h5>
<p style="text-align:justify;">अगर आपको लगता है कि फोन का इस्तेमाल जरूरत से ज्यादा हो रहा है, तो कुछ छोटे बदलाव मददगार हो सकते हैं:</p>
<ol style="text-align:justify;">
<li>स्क्रीन टाइम की सीमा तय करें।</li>
<li>सोने से पहले मोबाइल का इस्तेमाल कम करें।</li>
<li>लगातार लंबे समय तक गेमिंग या रील्स देखने से बचें।</li>
<li>फोन चलाते समय गर्दन को लगातार नीचे झुकाकर न रखें।</li>
<li>हर कुछ समय बाद उठकर शरीर और गर्दन को आराम दें।</li>
<li>गैरजरूरी नोटिफिकेशन बंद कर दें।</li>
<li>बच्चों के लिए गैजेट इस्तेमाल का समय तय करें।</li>
<li>फोन की जगह पढ़ने, व्यायाम और आमने-सामने बातचीत जैसी गतिविधियों को बढ़ावा दें।</li>
</ol>
<div class="youtubeplayer-responsive-iframe-outer"><iframe class="youtubeplayer-responsive-iframe" title="YouTube video player" src="https://www.youtube.com/embed/XnKILgN8rOo" width="560" height="315" frameborder="0" allowfullscreen=""></iframe></div>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>शकीला का फिल्मी सफर</strong></h5>
<p style="text-align:justify;">शकीला ने 1990 के दशक में अभिनय की शुरुआत की थी। मलयालम फिल्म 'किन्नाराथुम्बिकल' की सफलता के बाद उन्हें बड़ी लोकप्रियता मिली और उनके नाम से 'शकीला वेव' की चर्चा होने लगी। इसके बाद उन्होंने मलयालम के साथ तमिल, तेलुगु और कन्नड़ फिल्मों में भी काम किया।</p>
<p style="text-align:justify;">उन्होंने 'छोटा मुंबई', 'तेजा भाई एंड फैमिली', 'मारू मलारची', 'थोट्टी गैंग', 'जयम', 'मोनलिसा', 'बंगाराम', 'अझगिया तमिल मगन', 'शिवा मनसुला शक्ति', 'बॉस एंगिरा भास्करन', 'वासुवुम सरवननुम ओन्ना पडिचावंगा' और 'मधा गजा राजा' जैसी फिल्मों में काम किया है।</p>
<p style="text-align:justify;"><strong>यह भी पढ़ेंः <a href="https://www.amritvichar.com/article/590650/haivan-teaser-akshay-kumar-saif-ali-khan-movie-release-date"><span class="t-red">‘हैवान’ का टीजर देख कांपेगी रूह! </span>अक्षय का खौफनाक अंदाज, सैफ बने अंधे योद्धा; 18 साल बाद फिर साथ दिखेगी जोड़ी</a></strong></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>देश</category>
                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>स्वास्थ्य</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>मनोरंजन</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/590758/shakeela-neck-surgery-smartphone-addiction-mobile-phone-side-effects</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/590758/shakeela-neck-surgery-smartphone-addiction-mobile-phone-side-effects</guid>
                <pubDate>Thu, 13 Aug 2026 16:51:41 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-08/shakeela-surgery%2C-smartphone-addiction.png"                         length="1366729"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>लंपी वायरस की दस्तक: सहारनपुर और शामली समेत UP के 10 जिलों में फैला संक्रमण,  जानिए आपके जिले का हाल </title>
                                    <description><![CDATA[सहारनपुर में सबसे ज्यादा 4,492 गोवंश संक्रमित मिले; 1,061 का उपचार जारी, अब तक किसी गोवंश की मौत नहीं, 4.70 लाख पशुओं का टीकाकरण।]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/590620/up-lumpy-virus-5672-cattle-infected-4611-recovered-10-districts"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-08/lumpy-virus-news.png" alt=""></a><br /><p class="PDq2pG_selectionAnchorContainer" style="text-align:justify;"><strong>लखनऊ।</strong> हरियाणा से उत्तर प्रदेश में पहुंचा लंपी वायरस अब प्रदेश के 10 जिलों में फैल चुका है। 10 अगस्त तक इन जिलों के 242 गांवों में 5,672 गोवंश संक्रमित पाए गए हैं। राहत की बात यह है कि पशुपालन विभाग के अनुसार संक्रमण से अब तक किसी गोवंश की मृत्यु नहीं हुई है।</p>
<p style="text-align:justify;">विभाग ने पहले से अलर्ट रहते हुए प्रभावित क्षेत्रों में टीकाकरण और उपचार अभियान तेज किया है। अधिकारियों के मुताबिक संक्रमित मिले गोवंशों में से 4,611 स्वस्थ हो चुके हैं, जबकि 1,061 गोवंशों का उपचार जारी है।</p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>सहारनपुर में सबसे ज्यादा मामले</strong></h5>
<p style="text-align:justify;">संक्रमित गोवंशों की संख्या के मामले में सहारनपुर सबसे आगे है। यहां 4,492 गोवंश संक्रमित मिले, जिनमें से 3,812 स्वस्थ हो चुके हैं। इसके बाद शामली में 605 संक्रमित गोवंश मिले हैं, जिनमें 525 ठीक हुए हैं।</p>
<p style="text-align:justify;">अन्य प्रभावित जिलों में अमरोहा, बिजनौर, बागपत, फिरोजाबाद, गाजियाबाद, मथुरा, मेरठ और मुजफ्फरनगर शामिल हैं।</p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>4.70 लाख पशुओं का हो चुका टीकाकरण</strong></h5>
<p style="text-align:justify;">निदेशक रोग नियंत्रण एवं प्रक्षेत्र डॉ. संगीता तिवारी के अनुसार प्रभावित जिलों में अब तक 4.70 लाख पशुओं का टीकाकरण कराया जा चुका है। संक्रमण की रोकथाम के लिए जिलों को 33 लाख से अधिक एलएसडी वैक्सीन उपलब्ध कराई गई हैं।</p>
<p style="text-align:justify;">प्रभावित क्षेत्रों में विशेष टीमें रिंग और बेल्ट वैक्सीनेशन के साथ संक्रमित पशुओं का नियमित उपचार कर रही हैं। संक्रमित गोवंशों को अलग रखकर उपचार किया जा रहा है, ताकि संक्रमण को आगे फैलने से रोका जा सके।</p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>अधिकारियों की निगरानी में चल रहा अभियान</strong></h5>
<p style="text-align:justify;">पशुपालन विभाग के अधिकारी प्रभावित जिलों का लगातार दौरा कर स्थिति की जानकारी ले रहे हैं। विभाग का दावा है कि टीकाकरण, निगरानी और उपचार के जरिए स्थिति नियंत्रण में है।</p>
<p style="text-align:justify;">फिलहाल विभाग की प्राथमिकता संक्रमित गोवंशों का उपचार करने के साथ संक्रमण को नए क्षेत्रों में फैलने से रोकना है।</p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>किस जिले में कितने गोवंश संक्रमित और स्वस्थ हुए?</strong></h5>
<div class="group TyagGW_tableContainer">
<div class="TyagGW_tableWrapper flex flex-col-reverse w-fit" style="text-align:justify;">
<table class="w-fit min-w-(--thread-content-width)" style="height:550.6px;width:66.7557%;">
<thead>
<tr style="height:46.8px;">
<th class="last:pe-10" style="width:33.7687%;height:46.8px;text-align:center;">जिला</th>
<th class="last:pe-10" style="width:38.6167%;height:46.8px;text-align:center;">संक्रमित गोवंश</th>
<th class="last:pe-10" style="width:27.5833%;height:46.8px;text-align:center;">स्वस्थ हुए</th>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr style="text-align:justify;height:45.8px;">
<td style="width:33.7687%;height:45.8px;text-align:center;">अमरोहा</td>
<td style="width:38.6167%;height:45.8px;text-align:center;">1</td>
<td style="width:27.5833%;height:45.8px;text-align:center;">0</td>
</tr>
<tr style="text-align:justify;height:45.8px;">
<td style="width:33.7687%;height:45.8px;text-align:center;">बिजनौर</td>
<td style="width:38.6167%;height:45.8px;text-align:center;">30</td>
<td style="width:27.5833%;height:45.8px;text-align:center;">3</td>
</tr>
<tr style="text-align:justify;height:45.8px;">
<td style="width:33.7687%;height:45.8px;text-align:center;">फिरोजाबाद</td>
<td style="width:38.6167%;height:45.8px;text-align:center;">113</td>
<td style="width:27.5833%;height:45.8px;text-align:center;">79</td>
</tr>
<tr style="text-align:justify;height:45.8px;">
<td style="width:33.7687%;height:45.8px;text-align:center;">बागपत</td>
<td style="width:38.6167%;height:45.8px;text-align:center;">83</td>
<td style="width:27.5833%;height:45.8px;text-align:center;">54</td>
</tr>
<tr style="text-align:justify;height:45.8px;">
<td style="width:33.7687%;height:45.8px;text-align:center;">गाजियाबाद</td>
<td style="width:38.6167%;height:45.8px;text-align:center;">3</td>
<td style="width:27.5833%;height:45.8px;text-align:center;">0</td>
</tr>
<tr style="text-align:justify;height:45.8px;">
<td style="width:33.7687%;height:45.8px;text-align:center;">मथुरा</td>
<td style="width:38.6167%;height:45.8px;text-align:center;">19</td>
<td style="width:27.5833%;height:45.8px;text-align:center;">9</td>
</tr>
<tr style="text-align:justify;height:45.8px;">
<td style="width:33.7687%;height:45.8px;text-align:center;">मेरठ</td>
<td style="width:38.6167%;height:45.8px;text-align:center;">98</td>
<td style="width:27.5833%;height:45.8px;text-align:center;">54</td>
</tr>
<tr style="text-align:justify;height:45.8px;">
<td style="width:33.7687%;height:45.8px;text-align:center;">मुजफ्फरनगर</td>
<td style="width:38.6167%;height:45.8px;text-align:center;">228</td>
<td style="width:27.5833%;height:45.8px;text-align:center;">75</td>
</tr>
<tr style="text-align:justify;height:45.8px;">
<td style="width:33.7687%;height:45.8px;text-align:center;"><strong>सहारनपुर</strong></td>
<td style="width:38.6167%;height:45.8px;text-align:center;"><strong>4,492</strong></td>
<td style="width:27.5833%;height:45.8px;text-align:center;"><strong>3,812</strong></td>
</tr>
<tr style="text-align:justify;height:45.8px;">
<td style="width:33.7687%;height:45.8px;text-align:center;">शामली</td>
<td style="width:38.6167%;height:45.8px;text-align:center;">605</td>
<td style="width:27.5833%;height:45.8px;text-align:center;">525</td>
</tr>
<tr style="height:45.8px;">
<td style="width:33.7687%;height:45.8px;text-align:center;"><strong>कुल</strong></td>
<td style="width:38.6167%;height:45.8px;text-align:center;"><strong>5,672</strong></td>
<td style="width:27.5833%;height:45.8px;text-align:center;"><strong>4,611</strong></td>
</tr>
</tbody>
</table>
<p style="text-align:justify;"><strong>यह भी पढ़ेंः <a href="https://www.amritvichar.com/article/590419/ayodhya-medical-college-dialysis-tender-irregularities-inquiry"><span class="t-red">अयोध्या मेडिकल कॉलेज में डायलिसिस टेंडर पर उठे सवाल,</span> नियमों की अनदेखी के आरोप; जांच के आदेश</a></strong></p>
</div>
</div>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>Top News</category>
                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>स्वास्थ्य</category>
                                            <category>Breaking News</category>
                                            <category>Trending News</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>अमरोहा</category>
                                            <category>मुरादाबाद</category>
                                            <category>बिजनौर</category>
                                            <category>मेरठ</category>
                                            <category>आगरा</category>
                                            <category>गाजियाबाद</category>
                                            <category>मथुरा</category>
                                            <category>बागपत</category>
                                            <category>शामली</category>
                                            <category>सहारनपुर</category>
                                            <category>फिरोजाबाद</category>
                                            <category>मुजफ्फरनगर</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/590620/up-lumpy-virus-5672-cattle-infected-4611-recovered-10-districts</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/590620/up-lumpy-virus-5672-cattle-infected-4611-recovered-10-districts</guid>
                <pubDate>Wed, 12 Aug 2026 11:24:41 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-08/lumpy-virus-news.png"                         length="1447190"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पान मसाला की पुड़िया बदलेगी! : प्लास्टिक, एल्युमिनियम फॉयल और मेटलाइज्ड लेयर पर रोक, FSSAI ने बदले पैकेजिंग नियम  </title>
                                    <description><![CDATA[पान मसाला की चमकदार पुड़िया अब बदल सकती है. FSSAI ने प्लास्टिक, एल्युमिनियम फॉयल और मेटलाइज्ड लेयर के इस्तेमाल पर रोक लगाते हुए नई पैकेजिंग के नियम लागू किए हैं.]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/590606/pan-masala-packaging-rules-fssai-plastic-aluminium-foil-ban-2026"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-08/pan-masala-postar.jpeg" alt=""></a><br /><p><strong>नई दिल्ली, अमृत विचार : </strong>पान मसाला की चमकदार पुड़िया अब जल्द बदली हुई नजर आ सकती है. भारतीय खाद्य सुरक्षा और मानक प्राधिकरण (FSSAI) ने पान मसाला की पैकेजिंग को लेकर नए नियम लागू किए हैं. इनके तहत पान मसाला की पैकिंग में प्लास्टिक, एल्युमिनियम फॉयल और मेटलाइज्ड लेयर का इस्तेमाल नहीं किया जा सकेगा. FSSAI ने 7 अगस्त 2026 को खाद्य सुरक्षा और मानक (पैकेजिंग) संशोधन विनियम, 2026 की अधिसूचना जारी की. इसे 10 अगस्त 2026 को भारत के राजपत्र में प्रकाशित किया गया. नियम राजपत्र में प्रकाशन के साथ ही प्रभावी हो गए हैं.</p>
<h4><strong>नए नियमों से क्या बदलेगा?</strong></h4>
<p>नए नियमों के बाद पान मसाला की पैकेजिंग में ऐसी सामग्री का इस्तेमाल करना होगा, जिसमें प्लास्टिक न हो. इसके लिए कागज, पेपर बोर्ड, सेलूलोज और प्राकृतिक स्रोतों से मिलने वाली अन्य सामग्री का इस्तेमाल किया जा सकता है. हालांकि यह सामग्री पूरी तरह प्लास्टिक से मुक्त होनी चाहिए.पान मसाला को टिन या कांच के कंटेनर में भी पैक किया जा सकता है.</p>
<h4><strong>किन चीजों पर लगी रोक?</strong></h4>
<p>FSSAI ने पैकेजिंग में इस्तेमाल होने वाली कई सामग्रियों को प्रतिबंधित किया है. इनमें पॉलीएथिलीन, पॉलीप्रोपिलीन, पॉलीएस्टर, पॉलीविनाइल क्लोराइड यानी PVC, अन्य सिंथेटिक पॉलिमर , को-पॉलिमर,  प्लास्टिक वाले लैमिनेट, इसके अलावा एल्युमिनियम फॉयल और मेटलाइज्ड लेयर का इस्तेमाल भी नहीं किया जा सकेगा. यानी पान मसाला की जिस तरह की चमकदार और प्लास्टिक आधारित पुड़िया अभी आम तौर पर दिखती है, उसकी जगह दूसरी पैकेजिंग सामग्री का इस्तेमाल करना होगा.</p>
<blockquote class="twitter-tweet"><a href="https://twitter.com/AmritVichar/status/2087212676837740800?s=20">https://twitter.com/AmritVichar/status/2087212676837740800?s=20</a></blockquote>
<p>

</p>
<h4><strong>कंपनियों को क्या करना होगा?</strong></h4>
<p>नए नियमों के बाद पान मसाला बनाने वाली कंपनियों को अपनी पैकेजिंग सामग्री में बदलाव करना होगा. उन्हें ऐसी पैकेजिंग अपनानी होगी जो नए खाद्य सुरक्षा मानकों के अनुरूप हो और प्लास्टिक के इस्तेमाल से मुक्त हो.इसका मकसद पैकेजिंग से पैदा होने वाले प्लास्टिक कचरे को कम करना है. यह बदलाव केवल पैकेजिंग से जुड़ा है.FSSAI की इस अधिसूचना में पान मसाला की बिक्री या सेवन पर कोई नया प्रतिबंध नहीं लगाया गया है. बदलाव सिर्फ इस बात को लेकर है कि इसे किस तरह की सामग्री में पैक किया जा सकता है.</p>
<h4><strong>अचानक नहीं बदले नियम</strong></h4>
<p>FSSAI ने इन नियमों में बदलाव की प्रक्रिया पहले ही शुरू कर दी थी. 28 अप्रैल 2026 को संशोधन का मसौदा जारी किया गया था. इस पर संबंधित पक्षों और आम लोगों से आपत्तियां और सुझाव मांगे गए थे. इसके लिए 60 दिन का समय दिया गया था. प्राप्त सुझावों और आपत्तियों पर विचार करने के बाद अब अंतिम नियम जारी किए गए हैं.खाद्य सुरक्षा और मानक (पैकेजिंग) संशोधन विनियम, 2026 10 अगस्त 2026 से प्रभावी हो गए हैं.</p>
<h4><strong>प्लास्टिक कचरा प्रबंधन के नियम भी लागू</strong></h4>
<p><br />नए पैकेजिंग प्रावधानों के साथ प्लास्टिक अपशिष्ट प्रबंधन नियम, 2016 के संबंधित प्रावधान भी लागू होंगे. ये नियम पर्यावरण संरक्षण अधिनियम, 1986 के तहत बनाए गए हैं. इसका मतलब है कि कंपनियों को पान मसाला की नई पैकेजिंग तैयार करते समय खाद्य सुरक्षा नियमों के साथ प्लास्टिक कचरा प्रबंधन से जुड़े नियमों का भी पालन करना होगा.</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>Top News</category>
                                            <category>देश</category>
                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>स्वास्थ्य</category>
                                            <category>Trending News</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/590606/pan-masala-packaging-rules-fssai-plastic-aluminium-foil-ban-2026</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/590606/pan-masala-packaging-rules-fssai-plastic-aluminium-foil-ban-2026</guid>
                <pubDate>Tue, 11 Aug 2026 21:42:29 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-08/pan-masala-postar.jpeg"                         length="193615"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Anuj Sharma]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अयोध्या मेडिकल कॉलेज में डायलिसिस टेंडर पर उठे सवाल, नियमों की अनदेखी के आरोप; जांच के आदेश</title>
                                    <description><![CDATA[3.94 करोड़ रुपये की डायलिसिस परियोजना में निविदा शर्तों में हेरफेर और एक ही वेंडर को बार-बार लाभ पहुंचाने की शिकायत]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/590419/ayodhya-medical-college-dialysis-tender-irregularities-inquiry"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-08/ayodhya-medical-college-news.png" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;"><strong>अयोध्या, अमृत विचार : </strong>राजर्षि दशरथ मेडिकल काॅलेज से अनियमितताओं और गड़बड़ी के बादल छंट नहीं रहे हैं। बीते कई वर्षों से लगातार तमाम गंभीर गड़बड़ियों और भ्रष्टाचार के बाद अब मेडिकल काॅलेज में बेहद गंभीर मामला सामने आ रहा है। इस बार केवल निविदा शर्तों में ही हेरफेर नहीं बल्कि एक ही वेंडर को बार-बार लाभ पहुंचाने तथा डायलिसिस परियोजना के एमओयू का उल्लंघन व बिना किसी उच्च अधिकारी की स्वीकृति के जेम जीटीसी नियमों तक के उल्लंघन के भी गंभीर आरोप शामिल हैं।</p>
<p style="text-align:justify;">पूरा प्रकरण डायलिसिस परियोजना के तहत स्वीकृति धनराशि 3.94 करोड़ रुपये से जुड़ा हुआ है। इसे लेकर उच्च न्यायालय के अधिवक्ता जितेन्द्र कुमार सिंह ने अपर मुख्य सचिव (मुख्यमंत्री) संजय प्रसाद से शिकायत की है।</p>
<p style="text-align:justify;">शिकायतकर्ता ने अपनी शिकायत में कहा है कि डायलिसिस के लिए पांच फर्म ने टेंडर डाले थे। इनमें से दो फर्मों ने पात्रता, अनुभव प्रमाण-पत्र अथवा अन्य आवश्यक दस्तावेज प्रस्तुत नहीं किए। शेष तीन प्रतिभागियों में से दो फर्म का पता तथा प्रोपराइटर का नाम समान पाए जाने का दावा किया गया है। शिकायत में आरोप है कि नाट मशीनों की खरीद एवं संबंधित कार्यों में एक ही समूह अथवा संबंधित फर्मों को करोड़ों रुपये के कार्य एवं आपूर्ति आदेश दिए गए। शिकायतकर्ता ने सक्षम जांच एजेंसी द्वारा सभी अभिलेखों का परीक्षण कर निष्पक्ष जांच कराने की मांग करते हुए रिपोर्ट सार्वजनिक करने की मांग की थी। मुख्यमंत्री के अपर मुख्य सचिव संजय प्रसाद ने मामले की जांच के लिए अपर मुख्य सचिव चिकित्सा शिक्षा से जांच उपरांत समुचित कार्रवाई की अपेक्षा की है।</p>
<p style="text-align:justify;">-हर चीजें लखनऊ से होती हैं। मेरे पास लिखित में अभी किसी तरह की लिखित शिकायत नहीं आई है।<br /><strong>डॉ. डीएस मर्तोलिया, कार्यवाहक प्राचार्य, मेडिकल कॉलेज</strong></p>
<p style="text-align:justify;"><strong>यह भी पढ़ेंः <a href="https://www.amritvichar.com/article/590364/nakli-cosmetic-products-mercury-skin-cream-health-risks"><span class="t-red">चेहरे की चमक के पीछे छिपा जहर! </span>नकली कॉस्मेटिक कर रहे सेहत का दुश्मन, क्रीम में 752 गुना ज्यादा मिला पारा</a></strong></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>स्वास्थ्य</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>अयोध्या</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/590419/ayodhya-medical-college-dialysis-tender-irregularities-inquiry</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/590419/ayodhya-medical-college-dialysis-tender-irregularities-inquiry</guid>
                <pubDate>Mon, 10 Aug 2026 11:47:56 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-08/ayodhya-medical-college-news.png"                         length="577884"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>चेहरे की चमक के पीछे छिपा जहर! नकली कॉस्मेटिक कर रहे सेहत का दुश्मन, क्रीम में 752 गुना ज्यादा मिला पारा</title>
                                    <description><![CDATA[गोरा करने और त्वचा निखारने का दावा करने वाली सस्ती क्रीमों से रहें सावधान। नकली कॉस्मेटिक में मरकरी, लेड, आर्सेनिक और स्टेरॉयड जैसी हानिकारक चीजें मिलने का खतरा रहता है, जो त्वचा के साथ किडनी, लीवर और तंत्रिका तंत्र को भी नुकसान पहुंचा सकती हैं।]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/590364/nakli-cosmetic-products-mercury-skin-cream-health-risks"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-08/cosmetics-.png" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;"><strong>लखनऊः </strong>आज लगभग सभी, विशेषकर कामकाजी लोग, अपनी त्वचा और चेहरे को सुंदर एवं आकर्षक बनाए रखने के लिए विभिन्न प्रकार के सौंदर्य प्रसाधनों का उपयोग करते हैं। बाजार में उपलब्ध अनेक ब्रांड के कॉस्मेटिक उत्पाद उपभोक्ताओं को आकर्षित करते हैं। प्रतिष्ठित राष्ट्रीय एवं अंतर्राष्ट्रीय कंपनियां अपने उत्पादों में निर्धारित मानकों के अनुरूप सामग्रियों का उपयोग करती हैं, लेकिन कुछ मुनाफाखोर निर्माता कम लागत में अधिक लाभ कमाने के लिए निम्न गुणवत्ता के नकली सौंदर्य उत्पाद बाजार में उतारकर लोगों के स्वास्थ्य से खिलवाड़ कर रहे हैं।</p>
<p style="text-align:justify;">केंद्र और राज्य सरकारों के खाद्य एवं औषध प्रशासन (एफडीए) द्वारा ऐसे उत्पादों की निगरानी की जाती है, फिर भी नकली कॉस्मेटिक उत्पादों का कारोबार लगातार बढ़ रहा है। हाल ही में नागपुर की 18 महिलाओं में त्वचा को गोरा करने वाली एक ऑनलाइन उपलब्ध क्रीम के प्रयोग के बाद गुर्दे से जुड़ी गंभीर समस्याएं सामने आईं। महाराष्ट्र एफडीए की जांच में पाया गया कि पाकिस्तान निर्मित उस क्रीम में मरकरी (पारा) की मात्रा निर्धारित कानूनी सीमा से 752 गुना अधिक थी। इसके बाद महाराष्ट्र एफडीए ने 10 जुलाई 2026 को ऐसे उत्पादों के विरुद्ध चेतावनी जारी की। जांच में त्वचा को निखारने का दावा करने वाली नौ क्रीम और एक साबुन में मरकरी का स्तर अत्यधिक पाया गया, जिनमें अधिकांश उत्पाद ई-कॉमर्स प्लेटफॉर्म पर आसानी से उपलब्ध थे। कई उत्पादों की पैकेजिंग पर बैच नंबर, निर्माण तिथि और एक्सपायरी जैसी आवश्यक जानकारी भी अंकित नहीं थी।</p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><em><strong>नकली कॉस्मेटिक से स्वास्थ्य के प्रति खतरे</strong></em></span></h5>
<p style="text-align:justify;">आज बाजार में 15 दिन से एक महीने के भीतर त्वचा गोरी बनाने का दावा करने वाली नकली एवं मिलावटी क्रीमों की भरमार है। कम लागत में अधिक मुनाफा कमाने के उद्देश्य से इनमें मरकरी (पारा), सीसा (लेड) और आर्सेनिक जैसी भारी धातुएं निर्धारित मानकों से कई गुना अधिक मात्रा में मिलाई जाती हैं। मरकरी त्वचा की मेलानिन कोशिकाओं को प्रभावित कर त्वचा को अस्थायी रूप से गोरा दिखाती है, लेकिन इसके परिणामस्वरूप त्वचा पर रैश, जलन, दाग, त्वचा पतली होना तथा लंबे समय में कैंसर जैसी गंभीर समस्याएं उत्पन्न हो सकती हैं। मरकरी विषाक्तता से हाथ कांपना, याददाश्त कमजोर होना, चिड़चिड़ापन, अवसाद, अनिद्रा तथा गर्भस्थ शिशु के मस्तिष्क के विकास पर भी प्रतिकूल प्रभाव पड़ सकता है। सीसा (लेड) मस्तिष्क, गुर्दे, हृदय और हड्डियों को प्रभावित करता है। इससे बच्चों में सीखने की क्षमता और बौद्धिक विकास पर असर पड़ सकता है, जबकि वयस्कों में एनीमिया, उच्च रक्तचाप, हृदय रोग, गुर्दे की खराबी तथा महिलाओं में बांझपन और गर्भपात जैसी समस्याओं का जोखिम बढ़ जाता है। इसी प्रकार आर्सेनिक युक्त क्रीमों का लंबे समय तक प्रयोग त्वचा, फेफड़े, मूत्राशय और यकृत के कैंसर, किडनी और लीवर की क्षति तथा मधुमेह और हृदय रोग जैसी गंभीर स्वास्थ्य समस्याओं का कारण बन सकता है।</p>
<h5 style="text-align:justify;"><em><strong><span style="color:rgb(22,145,121);">नकली त्वचा क्रीमों की हकीकत</span></strong></em></h5>
<p style="text-align:justify;">त्वचा को गोरा करने वाली नकली क्रीमों में मिलाई जाने वाली मरकरी त्वचा की मेलानिन कोशिकाओं को नुकसान पहुंचाती है। इससे कुछ दिनों के लिए त्वचा का रंग हल्का दिखाई देता है, लेकिन यह वास्तविक सौंदर्य नहीं, बल्कि गंभीर रासायनिक क्षति का परिणाम होता है। सेंटर फॉर साइंस एंड एनवायरनमेंट के अध्ययनों में दैनिक उपयोग के कई कॉस्मेटिक उत्पादों में मरकरी, क्रोमियम और निकेल जैसी भारी धातुओं की मात्रा सुरक्षित सीमा से अधिक पाई गई। कई उत्पादों में बैक्टीरिया, यीस्ट और फफूंद जैसे सूक्ष्मजीव भी मिले, जो निर्माण प्रक्रिया में स्वच्छता की कमी को दर्शाते हैं। यही कारण है कि बाजार में उपलब्ध अनेक गैर-ब्रांडेड सौंदर्य प्रसाधन स्वास्थ्य के लिए सुरक्षित नहीं माने जा सकते।</p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><em><span style="color:rgb(224,62,45);">कॉस्मेटिक उत्पादों में भारी धातुओं की जांच</span></em></strong></h5>
<p style="text-align:justify;">संयुक्त राज्य अमेरिका की फूड एंड ड्रग एडमिनिस्ट्रेशन (यूएस-एफडीए) ने विभिन्न कॉस्मेटिक उत्पादों में आर्सेनिक, कैडमियम, क्रोमियम, कोबाल्ट, लेड, मरकरी और निकेल जैसी भारी धातुओं की उपस्थिति का व्यापक अध्ययन किया। प्रतिष्ठित ब्रांडों पर किए गए इन सर्वेक्षणों में इन धातुओं की मात्रा अत्यंत सूक्ष्म और निर्धारित सुरक्षा सीमा के भीतर पाई गई। एफडीए के अनुसार कॉस्मेटिक उत्पादों में मरकरी और लेड की मात्रा निर्धारित सीमा से अधिक नहीं होनी चाहिए। इससे स्पष्ट होता है कि समस्या प्रतिष्ठित ब्रांडों से अधिक नकली और अवैध उत्पादों में है, जहां मुनाफे के लिए भारी धातुओं का अंधाधुंध उपयोग किया जाता है।</p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><em><strong>कोशिका, जीन एवं त्वचा विषाक्तता</strong></em></span></h5>
<p style="text-align:justify;">भारी धातुओं से युक्त कॉस्मेटिक उत्पादों के लंबे समय तक उपयोग से कोशिका विषाक्तता (सेल टॉक्सिसिटी) और जीन विषाक्तता (जीनोटॉक्सिसिटी) का खतरा बढ़ जाता है। ये धातुएं कोशिकाओं की सामान्य कार्यप्रणाली, डीएनए तथा प्रोटीन को प्रभावित कर कैंसर जैसी गंभीर बीमारियों की आशंका बढ़ा सकती हैं। नकली त्वचा क्रीमों में स्टेरॉयड की मिलावट भी सामान्य है, जिससे चेहरे पर बाल उगना, मुंहासे, त्वचा का पतला होना और नसों का उभरना जैसी समस्याएं हो सकती हैं। चूंकि भारी धातुएं शरीर से आसानी से बाहर नहीं निकलतीं, इसलिए वे लंबे समय तक लीवर, किडनी और मस्तिष्क जैसे महत्वपूर्ण अंगों में जमा होकर स्थायी नुकसान पहुंचा सकती हैं।</p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><em><strong>नकली क्रीम की पहचान और रोकथाम</strong></em></span></h5>
<p style="text-align:justify;">सात दिन या कुछ ही दिनों में त्वचा गोरी करने का दावा करने वाली अत्यधिक सस्ती क्रीमों से सावधान रहना चाहिए। तेज कृत्रिम सुगंध, पैकेजिंग पर लाइसेंस नंबर, बैच नंबर, निर्माण तिथि और एक्सपायरी का अभाव तथा मरकरी, सीसा, हाइड्रोक्विनोन या क्लोबीटासॉल जैसे रसायनों का उल्लेख बिना मात्रा के होना भी ऐसे उत्पादों की पहचान हो सकती है। प्रतिष्ठित कंपनियां गुणवत्ता नियंत्रण का पालन करती हैं, लेकिन नकली उत्पादों के निर्माण और बिक्री पर प्रभावी निगरानी तथा कठोर कार्रवाई आवश्यक है। स्वास्थ्य एवं परिवार कल्याण मंत्रालय, केंद्रीय औषधि मानक नियंत्रण संगठन (सीडीएससीओ) तथा भारतीय मानक ब्यूरो द्वारा मरकरी, सीसा और आर्सेनिक युक्त हानिकारक कॉस्मेटिक उत्पादों के निर्माण, आयात, विक्रय और ऑनलाइन बिक्री पर सख्ती से नियंत्रण किया जाना चाहिए। साथ ही उपभोक्ताओं को भी केवल प्रमाणित और विश्वसनीय ब्रांड के उत्पादों का ही उपयोग करना चाहिए। सौंदर्य तभी सार्थक है, जब वह स्वास्थ्य से समझौता किए बिना प्राप्त हो।</p>
<h6 style="text-align:justify;"><strong>- डॉ. कृष्णा नंद पांडेय, वरिष्ठ विज्ञान लेखक </strong><br /><strong>- लोक दर्पण</strong></h6>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>देश</category>
                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>स्वास्थ्य</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>Health Care</category>
                                            <category>लाइफस्टाइल</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/590364/nakli-cosmetic-products-mercury-skin-cream-health-risks</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/590364/nakli-cosmetic-products-mercury-skin-cream-health-risks</guid>
                <pubDate>Sun, 09 Aug 2026 16:56:49 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-08/cosmetics-.png"                         length="532910"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>मां का दूध सिर्फ आहार नहीं, बच्चे की पहली सुरक्षा: जानिए स्तनपान के फायदे और मां की सेहत का कनेक्शन</title>
                                    <description><![CDATA[जन्म के बाद मिलने वाला पहला पीला दूध यानी कोलोस्ट्रम नवजात के लिए बेहद महत्वपूर्ण है। पहले छह महीने तक केवल स्तनपान, संतुलित आहार और मां को भावनात्मक सहयोग बच्चे के स्वस्थ विकास की मजबूत नींव बनते हैं।]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/590361/maa-ka-doodh-breastfeeding-benefits-colostrum-ayurveda"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-08/breastfeeding.png" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;">जन्म के बाद बच्चे के जीवन की पहली जरूरत क्या है? इसका सबसे सरल और प्राकृतिक उत्तर है-मां का दूध। यह केवल नवजात की भूख मिटाने वाला आहार नहीं, बल्कि पोषण, प्रतिरक्षा, विकास, सुरक्षा और मां-बच्चे के भावनात्मक संबंध की पहली कड़ी है। आज आधुनिक चिकित्सा विज्ञान पहले छह महीने तक केवल स्तनपान की सलाह देता है। दूसरी ओर, आयुर्वेद में भी स्तन्य को शिशु के लिए अत्यंत महत्वपूर्ण माना गया है तथा प्रसव के बाद मां के आहार, दिनचर्या, मानसिक स्थिति और समुचित देखभाल को स्तन्य की स्थिति से जोड़ा गया है। इसलिए स्तनपान को केवल एक महिला की व्यक्तिगत जिम्मेदारी मानने के बजाय इसे परिवार, समाज और स्वास्थ्य व्यवस्था की साझा जिम्मेदारी के रूप में देखना जरूरी है।</p>
<h5 class="BriefBoxHead" style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><em><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></em></span></h5>
<p class="BriefBoxmatter" style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोस्ट्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवजात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोस्ट्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवजात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> “<span lang="hi" xml:lang="hi">पीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>”, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोस्ट्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></p>
<h5 class="BriefBoxHead" style="text-align:justify;"><strong><em><span style="color:rgb(22,145,121);"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span></span></em></strong></h5>
<p class="BriefBoxmatter" style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवजात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निद्रा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन्यपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखभाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूतिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिकोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></p>
<p class="BriefBoxmatter" style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.amritvichar.com/media/2026-08/breastfeeding-(1).png" alt="Breastfeeding (1)" width="1280" height="720"></img></span></p>
<h5 class="BriefBoxHead" style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाए</span>?</strong></span></h5>
<p class="BriefBoxmatter" style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौष्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दालें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपाच्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शतावरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विदारीकंद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यष्टिमधु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीरक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सौंफ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसूता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन्यजनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> galactagogue <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन्यवर्धक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></p>
<h5 class="BriefBoxHead" style="text-align:justify;"><strong><em><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></em></strong></h5>
<p class="BriefBoxmatter" style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्तता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबरदस्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तला</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भुना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपाच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपाच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौष्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></p>
<h5 class="BriefBoxHead" style="text-align:justify;"><strong><em><span style="color:rgb(22,145,121);"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span></span></em></strong></h5>
<p class="BriefBoxmatter" style="margin-left:8.5pt;text-indent:-8.5pt;text-align:justify;"><span lang="en-gb" style="font-size:8pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span> </span></span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></p>
<p class="BriefBoxmatter" style="margin-left:8.5pt;text-indent:-8.5pt;text-align:justify;"><span lang="en-gb" style="font-size:8pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span> </span></span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span></p>
<p class="BriefBoxmatter" style="margin-left:8.5pt;text-indent:-8.5pt;text-align:justify;"><span lang="en-gb" style="font-size:8pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span> </span></span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराएं।</span></p>
<p class="BriefBoxmatter" style="margin-left:8.5pt;text-indent:-8.5pt;text-align:justify;"><span lang="en-gb" style="font-size:8pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span> </span></span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौष्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span></p>
<p class="BriefBoxmatter" style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" style="font-size:8pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span> </span></span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></p>
<h5 class="BriefBoxHead" style="text-align:justify;"><strong><em><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span></span></em></strong></h5>
<p class="BriefBoxmatter" style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीटोसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भाशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकुचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिम्बग्रंथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोखिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></p>
<h5 class="BriefBoxHead" style="text-align:justify;"><strong><em><span style="color:rgb(22,145,121);">‘<span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>’- <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span></span></em></strong></h5>
<p class="BriefBoxmatter" style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माताएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवजात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्तता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतोषजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></p>
<h5 class="BriefBoxHead" style="text-align:justify;"><strong><em><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span></span></em></strong></h5>
<p class="BriefBoxmatter" style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></p>
<p class="BriefBoxmatter" style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निप्पल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एरिओला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरामदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></p>
<p class="BriefBoxmatter" style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निप्पल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालिमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परामर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></p>
<h5 class="BriefBoxHead" style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><em><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span></em></strong></span></h5>
<p class="BriefBoxmatter" style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसूता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषणात्मक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरक्षात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकासात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखभाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौष्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौष्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परामर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><em><strong>मां का मन भी उतना ही महत्वपूर्ण है जितना उसका भोजन</strong></em></span></h5>
<p class="BriefBoxmatter" style="margin-left:8.5pt;text-indent:-8.5pt;text-align:justify;"><span lang="en-gb" style="font-size:10.5pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span> </span></span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">स्तनपान</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">इसमें</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">मानसिक</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">स्थिति</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">भूमिका</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">है।</span></p>
<p class="BriefBoxmatter" style="margin-left:8.5pt;text-indent:-8.5pt;text-align:justify;"><span lang="en-gb" style="font-size:10.5pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span> </span></span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">प्रसव</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">नींद</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">कमी</span><span style="font-size:10.5pt;">, </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">थकान</span><span style="font-size:10.5pt;">, </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">चिंता</span><span style="font-size:10.5pt;">, </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">पारिवारिक</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">दबाव</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">बच्चे</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">लेकर</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">डर</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">आत्मविश्वास</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">प्रभावित</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">सकते</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">हैं।</span></p>
<p class="BriefBoxmatter" style="margin-left:8.5pt;text-indent:-8.5pt;text-align:justify;"><span lang="en-gb" style="font-size:10.5pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span> </span></span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">परस्पर</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">संबंध</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">विशेष</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">महत्व</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">इसलिए</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">प्रसूता</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">शांत</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">वातावरण</span><span style="font-size:10.5pt;">, </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">पर्याप्त</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">आराम</span><span style="font-size:10.5pt;">, </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">भावनात्मक</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">सुरक्षा</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">परिवार</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">सहयोग</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">मिलना</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">चाहिए।</span></p>
<p class="BriefBoxmatter" style="margin-left:8.5pt;text-indent:-8.5pt;text-align:justify;"><span lang="en-gb" style="font-size:10.5pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span> </span></span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">बार</span><span style="font-size:10.5pt;">-</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">बार</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">कहना</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">कि</span><span style="font-size:10.5pt;"> “</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">तुम्हारा</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">दूध</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">है</span><span style="font-size:10.5pt;">”, “</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">बच्चा</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">भूखा</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">है</span><span style="font-size:10.5pt;">” </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">या</span><span style="font-size:10.5pt;"> “</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">तुम</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">ठीक</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">दूध</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">पिला</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">रही</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">हो</span><span style="font-size:10.5pt;">” </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">आत्मविश्वास</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">है।</span><span style="font-size:10.5pt;"><span>  </span></span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">बजाय</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">परिवार</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">कहना</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">चाहिए</span><span style="font-size:10.5pt;">- “</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">तुम</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">अच्छा</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">रही</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">हो</span><span style="font-size:10.5pt;">, </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">तुम्हारे</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">हैं।</span><span style="font-size:10.5pt;">” </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">कभी</span><span style="font-size:10.5pt;">-</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">यही</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">भावनात्मक</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">सहयोग</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">स्तनपान</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">अनुभव</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">पूरी</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">तरह</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">बदल</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">देता</span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:10.5pt;" xml:lang="hi">है।</span></p>
<h5 class="BriefBoxHead" style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदे</span></strong></span></h5>
<p class="BriefBoxmatter" style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>-</p>
<p class="BriefBoxmatter" style="margin-left:8.5pt;text-indent:-8.5pt;text-align:justify;"><span lang="en-gb" style="font-size:8pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span> </span></span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <br /><span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></p>
<p class="BriefBoxmatter" style="margin-left:8.5pt;text-indent:-8.5pt;text-align:justify;"><span lang="en-gb" style="font-size:8pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span> </span></span><span lang="hi" xml:lang="hi">दस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोखिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></p>
<p class="BriefBoxmatter" style="margin-left:8.5pt;text-indent:-8.5pt;text-align:justify;"><span lang="en-gb" style="font-size:8pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span> </span></span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></p>
<p class="BriefBoxmatter" style="margin-left:8.5pt;text-indent:-8.5pt;text-align:justify;"><span lang="en-gb" style="font-size:8pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span> </span></span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></p>
<p class="BriefBoxmatter" style="margin-left:8.5pt;text-indent:-8.5pt;text-align:justify;"><span lang="en-gb" style="font-size:8pt;font-family:Wingdings;color:#ed1e34;" xml:lang="en-gb">n<span> </span></span><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोखिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>-डॉ. निधि मोहनपुरिया एम.एस. (आयुर्वेद), प्रसूति तंत्र एवं स्त्री रोग, सहायक प्रोफेसर एवं परामर्शदाता</strong></h5>
<p style="text-align:justify;"><strong>रोहिलखंड आयुर्वेदिक मेडिकल कॉलेज एवं हॉस्पिटल, बरेली</strong></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>देश</category>
                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>स्वास्थ्य</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>बरेली</category>
                                            <category>प्रयागराज</category>
                                            <category>Knowledge</category>
                                            <category>लाइफस्टाइल</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/590361/maa-ka-doodh-breastfeeding-benefits-colostrum-ayurveda</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/590361/maa-ka-doodh-breastfeeding-benefits-colostrum-ayurveda</guid>
                <pubDate>Sun, 09 Aug 2026 16:49:17 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-08/breastfeeding.png"                         length="1088927"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        