<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.amritvichar.com/tag/325381/special-news" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>Amrit Vichar RSS Feed Generator</generator>
                <title>special news - Amrit Vichar</title>
                <link>https://www.amritvichar.com/tag/325381/rss</link>
                <description>special news RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title> नदी जो पत्थरों पर करती है अनोखी चित्रकारी... बांदा का शजर पत्थर दुनिया को दे रहा है प्रकृति का जादू</title>
                                    <description><![CDATA[<p><strong>कानपुरः </strong>मध्य प्रदेश का पन्ना जिला अगर हीरों के लिए मशहूर है, तो उत्तर प्रदेश में बुंदेलखंड का बांदा जिला शजर पत्थर के प्राकृतिक खजाने के लिए प्रसिद्ध है। यहां केन नदी में पाए जाने वाले इस दुर्लभ और कीमती रत्न से एक से बढ़कर एक गहने और सजावटी सामान बनाए जाते हैं। ‘शजर’ पर्शियन शब्द है, जिसका अर्थ पेड़ होता है। यह नाम इस पत्थर को इसी कारण मिला, क्योंकि इसमें पेड़ जैसी प्राकृतिक आकृतियां बनी होती हैं। अपनी अनूठी प्राकृतिक तस्वीरों के कारण ही इसे पहचाना भी जाता है।</p>
<p>शजर पत्थर लाखों साल पुराने जीवाश्मों से बना होता</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/582990/the-river-that-paints-unique-paintings-on-stones----banda-s-shajar-stone-is-giving-the-world-the-magic-of-nature"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-05/muskan-dixit-(24)6.png" alt=""></a><br /><p><strong>कानपुरः </strong>मध्य प्रदेश का पन्ना जिला अगर हीरों के लिए मशहूर है, तो उत्तर प्रदेश में बुंदेलखंड का बांदा जिला शजर पत्थर के प्राकृतिक खजाने के लिए प्रसिद्ध है। यहां केन नदी में पाए जाने वाले इस दुर्लभ और कीमती रत्न से एक से बढ़कर एक गहने और सजावटी सामान बनाए जाते हैं। ‘शजर’ पर्शियन शब्द है, जिसका अर्थ पेड़ होता है। यह नाम इस पत्थर को इसी कारण मिला, क्योंकि इसमें पेड़ जैसी प्राकृतिक आकृतियां बनी होती हैं। अपनी अनूठी प्राकृतिक तस्वीरों के कारण ही इसे पहचाना भी जाता है।</p>
<p>शजर पत्थर लाखों साल पुराने जीवाश्मों से बना होता है। इसका निर्माण कैपिलरी एक्शन प्रक्रिया से होता है, जिसमें पिघला हुआ खनिज पत्थर की दो कठोर पर्तों के बीच ठंडा होकर फैलता है। इससे पत्थर में कुदरती तौर पर पेड़, पत्तियां, मोर, चंद्रमा, फूल या मानव आकृतियां बन जाती हैं। शजर पत्थर, एक प्रकार का सेमी-प्रेशियस पत्थर है। कुछ लोग इसे हकीक पत्थर का ही एक प्रकार भी मानते हैं, जबकि अंग्रेजी में इसे ‘डेंड्रिटिक एगेट’ नाम से पुकारा जाता है। आमतौर पर यह पत्थर सफेद, भूरे, काले और हल्के गुलाबी रंगों में मिलता है। केन नदी की तलहटी में पाए जाने वाले शजर पत्थर की विशेषता इसमें दिखाई देने वाले पेड़-पौधों जैसे प्राकृतिक चित्र होते हैं, जो इन्हें अन्य पत्थरों से अलग बनाते हैं। ये चित्र पत्थर में पाए जाने वाले खनिजों के कारण प्राकृतिक रूप से बनते हैं, इसी कारण इन्हें प्राकृतिक कला भी कहा जाता है। वास्तव में शजर पत्थर शिल्प कला प्रकृति और हुनर का वह अद्भुत संगम है, जिसमें एक नदी अपने पत्थरों पर खुद चित्रकारी करती है।</p>
<p><img src="https://www.amritvichar.com/media/2026-05/muskan-dixit-(25)6.png" alt="MUSKAN DIXIT (25)" width="1280" height="720"></img></p>
<h4><strong>17 वीं सदी में शजर की खूबियों को दुनियाभर ने पहचाना</strong></h4>
<p>ऐसा माना जाता है कि केन नदी में शजर पत्थर हमेशा से पाए जाते थे, लेकिन इनकी असल पहचान 17 वीं शताब्दी में तब हुई, जब अरब से आए लोगों ने इन पत्थरों की खूबियां पहचानी। वह लोग शजर पत्थर में बनी आकृतियां देखकर आश्चर्यचकित रह गए। पत्थर पर प्राकृतिक रूप से पेड़, पत्तियां और अलग-अलग तरह की आकृतियां देखकर उन्होंने इसका नाम ‘शजर’ रख दिया। शजर का मतलब पर्शियन में पेड़ होता है। मुगल शासनकाल में शजर पत्थर की अहमियत काफी बढ़ गई। मुगलों के समय में इस कला को बहुत प्रोत्साहन मिला। शजर पत्थर का इस्तेमाल राजदरबार में कीमती वस्तुएं बनाने और सजावट के लिए किया जाने लगा।  एक समय में ईरान, मिस्त्र, अफगानिस्तान जैसे देशों में शजर पत्थर की खासी मांग थी। इसका मुख्य कारण इसका अद्भुत स्वरूप था। वहां इस पत्थर को पवित्र और शक्ति का प्रतीक माना जाता है।</p>
<h5><strong>क्वीन विक्टोरिया ले गई थीं शजर मुस्लिम देशों में भी खासी मांग</strong></h5>
<p>देश में जिस समय ईस्ट इंडिया कंपनी का शासन था, उस समय ब्रिटेन की महारानी क्वीन विक्टोरिया के लिए दिल्ली के दरबार में एक नुमाइश लगाई गई थी। इसमें रानी विक्टोरिया को शजर पत्थर इतना ज्यादा पसंद आया था कि वह इसे अपने साथ ब्रिटेन ले गईं। दुनियाभर में खासकर मुस्लिम देशों में शजर पत्थर की खासी मांग रहती है। मुसलमानों के बीच इस पत्थर का विशेष महत्व है। वह इसे कुदरत का नायाब तोहफा मानते हैं और इस पर कुरान की आयतें तक लिखवाते हैं। कहा तो यह भी जाता है कि मक्का जाने वाले हज यात्री इस पत्थर को अपने साथ लेकर जाते हैं। इसी तरह कुछ लोगों की आस्था है कि इस पत्थर को पहनने से बीमारियां दूर भागती हैं।</p>
<h4><strong>इंसानों की तरह कोई दो पत्थर एक जैसे नहीं होते</strong></h4>
<p>शजर पत्थर पूरी दुनिया में सिर्फ तीन स्थानों पर पाया जाता है। भारत में उत्तर प्रदेश के बांदा जिले के अलावा मोन्ताना, ब्राजील तथा रूस में इसकी उपलब्धता मिलती है। इन पत्थरों की खास बात यह है कि ये खुद अपनी चित्रकारी करते हैं, लेकिन सबसे दिलचस्प बात यह है कि जिस तरह दुनिया में कोई दो इंसान तमाम मानकों पर एक जैसे नहीं होते हैं, उसी तरह कोई भी दो शजर पत्थर एक तरह के नहीं होते।</p>
<h4><strong>मान्यता और वैज्ञानिक तथ्य</strong> </h4>
<p>ऐसी मान्यता है कि शजर पत्थर पर आकृतियां उस समय उभरती हैं, जब शरद पूर्णिमा की रात में चंद्रमा की किरणें इस पत्थर पर पड़ती हैं। ऐसे में पत्थरों और किरणों के बीच में जो भी आकृति आती है, वही इन पत्थरों पर उभर जाती है। हालांकि वैज्ञानिक तथ्यों के मुताबिक शजर पत्थर पर उभरने वाली प्राकृतिक आकृति वास्तव में फंगस ग्रोथ होती है। </p>
<p><img src="https://www.amritvichar.com/media/2026-05/muskan-dixit-(28)4.png" alt="MUSKAN DIXIT (28)" width="1280" height="720"></img></p>
<h4><strong>हस्तशिल्प की अनूठी पहचान</strong></h4>
<p>केन नदी में मिलने वाला शजर पत्थर न केवल बांदा क्षेत्र की संस्कृति का प्रतिबिंब है, बल्कि भारतीय हस्तशिल्प की अनूठी पहचान है। यह पत्थर अपनी शिल्प कला, ऐतिहासिक महत्व और प्राकृतिक सौंदर्य के कारण पूरी दुनिया में विशिष्ट स्थान रखता है। शजर पत्थर शिल्प स्थानीय कारीगरों की आजीविका का महत्वपूर्ण स्रोत है। बांदा और उसके आसपास के शिल्पकार पीढ़ी-दर-पीढ़ी इस कला को जीवित रखे हुए हैं। वह इस पत्थर से खूबसूरत आभूषणों को तैयार करते हैं, जो न केवल देखने में आकर्षक होते हैं, बल्कि सांस्कृतिक महत्व भी रखते हैं। शजर पत्थर की उपलब्धता यहां के कारीगरों की आजीविका का साधन होने के साथ स्थानीय अर्थव्यवस्था के विकास में भी योगदान कर रही है। सरकार ने एक जिला एक उत्पाद (ओडीओपी) योजना के तहत यहां के इस अद्वितीय शिल्प को बढ़ावा देने और संरक्षित करने के लिए खासी पहल की है, जिससे स्थानीय कारीगरों की माली हालत में सुधार आने के साथ उनकी कला को भविष्य की पीढ़ियों के लिए  संरक्षित और सुरक्षित करने में मदद मिली है।</p>
<h4><strong>विरासत को सहेजने जैसा है, इन्हें पसंद करना</strong></h4>
<p>बांदा के हुनरमंद शिल्पकारों द्वारा तराशा गया शजर पत्थर अब जीआई टैग प्राप्त उत्पाद होने के साथ प्रदेश के हस्तशिल्प परिपथ का गौरव भी है। जब कोई इन नायाब पत्थरों को अपनी पसंद बनाता है, तो एक प्रकार से वह वैश्विक विरासत को भी सहेजता है। प्रकृति के उपहार जैसा यह पत्थर मानव जाति के लिए भौगोलिक मूल्य वाला एक भूवैज्ञानिक आश्चर्य भी है।</p>
<p><img src="https://www.amritvichar.com/media/2026-05/muskan-dixit-(26)6.png" alt="MUSKAN DIXIT (26)" width="1280" height="720"></img></p>
<h4><strong>मेहनत और धैर्य से भरी शिल्प निर्माण की प्रक्रिया</strong></h4>
<p>शजर पत्थर शिल्प की प्रक्रिया काफी मेहनत  और धैर्य से भरी होती है। इसके कई चरणों में तैयार किया जाता है। सबसे पहले केन नदी से पत्थर एकत्र किए जाते हैं। इसके बाद इन पत्थरों को आवश्यक आकार में काटा और तराशा जाता है। अगली प्रक्रिया पॉलिशिंग की होती है, जिसमें पत्थरों को चमकाया जाता है। इसी दौरान पत्थरों पर नक्काशी या उनकी प्राकृतिक डिजाइन को उभारने का काम किया जाता है।</p>
<h4><strong>कौन से बनते हैं उत्पाद</strong></h4>
<p>गहनों में हार, अंगूठी, झुमके, बाली और कंगन के साथ सजावटी सामान में फूलदान, पेपरवेट, मूर्तियां व तस्वीरों के फ्रेम, शिवलिंग, मंदिर आदि बनते हैं। </p>
<h4><strong>पर्यावरण मित्र उत्पाद</strong></h4>
<p>यह शिल्प बांदा के हजारों शिल्पकारों के लिए रोजगार का साधन है। यह क्षेत्रीय संस्कृति और परंपरा को संरक्षित रखता है। प्राकृतिक पत्थरों से बनाए गए उत्पाद पर्यावरण के लिए हानिरहित होते हैं। शजर पत्थर शिल्प अंतर्राष्ट्रीय बाजार में भी अपना स्थान बना चुका है।</p>
<h4><strong>आधुनिक तकनीक प्रशिक्षण और प्रोत्साहन की जरूरत</strong></h4>
<p>वर्तमान में शजर पत्थर शिल्प को कई प्रकार की चुनौतियों का सामना करना पड़ रहा है। केन नदी में पत्थरों की उपलब्धता सीमित होने से कच्चे माल की कमी हो रही है। शिल्पकारों के पास आधुनिक उपकरणों के साथ तकनीक की कमी है। छोटे शिल्पकारों को अपने उत्पादों को बाजार तक पहुंचाने में अक्सर कठिनाई का सामना करना पड़ता है। इसे देखते हुए शिल्पकारों का कहना है कि सरकार को इस कला के प्रोत्साहन के लिए योजना बनानी चाहिए। आधुनिक उपकरण और प्रशिक्षण प्रदान किया जाना चाहिए। शजर पत्थर शिल्प को अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर बढ़ावा देने के लिए प्रदर्शनियां आयोजित करने के साथ ई-कॉमर्स प्लेटफॉर्म के साथ जोड़ा जाना चाहिए। शजर पत्थर को तराशने वाले कारीगरों का कहना है कि सरकार से पर्याप्त सुविधाएं, बाजार व वित्तीय मदद मिलने से शजर आभूषणों का सौंदर्य चमकने में देर नहीं लगेगी। शजर पत्थर शिल्प देश की अप्रतिम धरोहर है। यह केवल एक कला नहीं, बल्कि प्रकृति, संस्कृति, और मानव श्रम का अद्भुत संगम है। अगर इसे सही दिशा और समर्थन मिले, तो इसमें कोई शक नहीं कि यह शिल्प अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर और अधिक ख्याति अर्जित कर सकता है। </p>
<p><img src="https://www.amritvichar.com/media/2026-05/muskan-dixit-(27)5.png" alt="MUSKAN DIXIT (27)" width="1280" height="720"></img></p>
<h4><strong>कमान और सिलिकान से कटान  घिसाई के बाद चमकाने का काम</strong></h4>
<p>शजर पत्थर को तराशने का काम कुशल कारीगरों द्वारा परंपरागत तरीके से किया जाता है। इसके लिए धनुष की आकृति वाली लकड़ी में स्टील का तार बंधा जाता है, जिसे कमान कहते हैं। शजर पत्थर को लकड़ी के स्टैंड में रखकर कमान और सिलिकान कार्बाइड पाउडर की मदद से दो से चार सेंटीमीटर की पतली पट्टिकाओं में काटा जाता है। इसके बाद ग्राइंडर से घिसकर चिकना करने के बाद जब इस पर पालिश की जाती है, तो प्राकृतिक तस्वीरें जैसे पेड़, शाखाएं, पत्तियां, त्रिशूल, ऊंट व बत्तख आदि की आकृति उभरकर सामने आ जाती है और पत्थर को देखने से ऐसा लगता है कि जैसे कैमरे से फोटो खींचे गए हो। शजर पत्थर से बने आभूषण और सजावटी सामान की कीमत 300 से लेकर 25,000 रुपये तक होती है। </p>
<p class="MsoNoSpacing"><span style="font-size:18pt;">-</span><span lang="hi" style="font-size:18pt;" xml:lang="hi">मनोज</span><span lang="hi" style="font-size:18pt;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:18pt;" xml:lang="hi">त्रिपाठी</span><span style="font-size:18pt;">, </span><span lang="hi" style="font-size:18pt;" xml:lang="hi">कानपुर।</span><span lang="hi" style="font-size:18pt;" xml:lang="hi"> </span></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>कानपुर</category>
                                            <category>लाइफस्टाइल</category>
                                            <category>बांदा</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>Tourism</category>
                                            <category>Special Articles</category>
                                            <category>Fashion and Trends</category>
                                            <category>विशेष लेख</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/582990/the-river-that-paints-unique-paintings-on-stones----banda-s-shajar-stone-is-giving-the-world-the-magic-of-nature</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/582990/the-river-that-paints-unique-paintings-on-stones----banda-s-shajar-stone-is-giving-the-world-the-magic-of-nature</guid>
                <pubDate>Sun, 24 May 2026 15:40:03 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-05/muskan-dixit-%2824%296.png"                         length="1142380"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>छोटा हूं, पर समझ रखता हूं-मेरी बात भी सुनी जाए</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:justify;"><strong>मेघा राठी(भोपाल):</strong> भारतीय समाज की संरचना में ‘छोटा’ कहलाना एक सामान्य बात है-चाहे वह सबसे छोटा बेटा हो, नई बहू हो या फिर परिवार में हाल ही में जुड़ा कोई सदस्य। यह शब्द उम्र या अनुभव का परिचायक भर नहीं रहता, बल्कि कई बार इसका अर्थ बन जाता है - कम समझदार, कम अधिकार रखने वाला या किसी निर्णय में भागीदार न समझा जाने वाला व्यक्ति।</p>
<p style="text-align:justify;">“तुम छोटे हो, तुम्हें नहीं समझ आएगा”-क्या यह वाक्य निष्पक्ष है? समाज में अनेक बार ऐसे वाक्य सुनने को मिलते हैं- “बड़े लोग फैसला करेंगे।” “तुम्हारा अनुभव नहीं है, चुप रहो।” “जैसा कहा जाए,</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/582293/i-am-small-but-i-understand-i-should-also"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-05/muskan-dixit-(52)1.png" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;"><strong>मेघा राठी(भोपाल):</strong> भारतीय समाज की संरचना में ‘छोटा’ कहलाना एक सामान्य बात है-चाहे वह सबसे छोटा बेटा हो, नई बहू हो या फिर परिवार में हाल ही में जुड़ा कोई सदस्य। यह शब्द उम्र या अनुभव का परिचायक भर नहीं रहता, बल्कि कई बार इसका अर्थ बन जाता है - कम समझदार, कम अधिकार रखने वाला या किसी निर्णय में भागीदार न समझा जाने वाला व्यक्ति।</p>
<p style="text-align:justify;">“तुम छोटे हो, तुम्हें नहीं समझ आएगा”-क्या यह वाक्य निष्पक्ष है? समाज में अनेक बार ऐसे वाक्य सुनने को मिलते हैं- “बड़े लोग फैसला करेंगे।” “तुम्हारा अनुभव नहीं है, चुप रहो।” “जैसा कहा जाए, वैसा करो।” इन पंक्तियों के पीछे छिपा नजरिया न केवल किसी व्यक्ति की बुद्धिमत्ता और संवेदनाओं की अवहेलना करता है, बल्कि उसके आत्मविश्वास को भी आघात पहुंचाता है। जब ‘छोटे’ की बातों ने बड़ा असर डाला।</p>
<p style="text-align:justify;">नई बहू का सजग सुझाव परिवार में नई बहू ने वृद्ध माता-पिता के लिए घर में एक शांत कोना बनाने का विचार साझा किया, जिससे उन्हें मानसिक सुकून मिल सके, लेकिन उसे यह कहकर टाल दिया गया-“तुम नई हो, इतना मत सोचो।” महीनों बाद, जब माता-पिता मानसिक तनाव से गुजरे, तब वही सुझाव अमल में लाया गया।</p>
<p style="text-align:justify;">छोटे भाई की डिजिटल दृष्टि- एक छोटे भाई ने पारंपरिक पारिवारिक व्यवसाय को डिजिटल माध्यम पर लाने की बात कही। प्रारंभ में उसकी बात को हल्के में लिया गया, परंतु जब व्यापार में गिरावट आई और उसी सुझाव को अपनाया गया, तब व्यवसाय ने नई ऊंचाइयां छू लीं।</p>
<p style="text-align:justify;">बेटी की निश्छल संवेदना- माता-पिता के झगड़ों के बीच एक छोटी उम्र की बेटी ने मां से सहजता से पूछा, “क्या आपने पापा से खुलकर बात की?” -यह प्रश्न रिश्तों की गुत्थी को खोलने की कुंजी बन गया।</p>
<p style="text-align:justify;">सबसे छोटे बेटे की संकल्पशक्ति- जब परिवार आर्थिक संकट से जूझ रहा था और सभी प्रयास निष्फल हो चुके थे, तब सबसे छोटे बेटे ने फ्रीलांसिंग से आय बढ़ाने का सुझाव दिया। उसका विश्वास और नई सोच परिवार को संकट से निकाल लाई।</p>
<h4 style="text-align:justify;"><strong>छोटा होना क्या नहीं होता</strong></h4>
<p style="text-align:justify;">यह कम समझदारी का प्रमाण नहीं होता।</p>
<p style="text-align:justify;">यह कम भावनात्मक गहराई का संकेत नहीं होता।</p>
<p style="text-align:justify;">यह कम अधिकार या सम्मान का कारण नहीं होता।</p>
<p style="text-align:justify;">‘छोटा’ व्यक्ति नई दृष्टि, संवेदना और निर्भीक विचारों के साथ परिवार को ऐसा मार्ग दिखा सकता है, जो अनुभवों की गठरी से भरे बड़े भी कभी-कभी नहीं देख पाते।</p>
<p style="text-align:justify;">बड़ों की भूमिका- मार्गदर्शक, न कि निर्णायक मात्र<br />सुनिए, टालिए नहीं-छोटों की बातों को सिर्फ उम्र या अनुभव से कमतर न आंकें।</p>
<p style="text-align:justify;">मार्गदर्शन दीजिए, नियंत्रण नहीं- सहयोग करें, पर निर्णय लेने का अवसर भी दें।</p>
<p style="text-align:justify;">साझेदारी बढ़ाइए- ऐसा वातावरण बनाइए, जहां हर सदस्य अपनी बात निडरता से कह सके।</p>
<p style="text-align:justify;"><br />परिवार का सौंदर्य तभी पूर्ण होता है, जब हर सदस्य -चाहे वह कितना भी ‘छोटा’ क्यों न हो-सुना जाए, समझा जाए और सम्मानित किया जाए। छोटा होना किसी भी दृष्टि से कमजोरी नहीं, बल्कि नई ऊर्जा, नए विचार और निर्मल भावनाओं का प्रतीक है। आइए, छोटों को केवल पालन-पोषण का विषय न मानें -उन्हें सम्मान, संवाद और विश्वास का भी समान अधिकार दें।</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>Special Articles</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/582293/i-am-small-but-i-understand-i-should-also</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/582293/i-am-small-but-i-understand-i-should-also</guid>
                <pubDate>Sun, 17 May 2026 16:58:39 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-05/muskan-dixit-%2852%291.png"                         length="1060244"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>लधुकथा :  मां का इंतजार... हर ट्रेन में खोजता रहा अबोध बालक, मगर मां अब इस दुनिया में नहीं</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:justify;"><strong>लखनऊः </strong>कल किसी रिश्तेदार को छोड़ने रेलवे स्टेशन जाना हुआ। वहां कुछ बच्चे आपस में लड़-झगड़ रहे थे। तभी रेलवे पुलिस ने डांटते हुए हुए उन बच्चों को वहां से भगाना शुरू कर दिया- “चलो, चलो… सब यहां से भागो।”</p>
<p style="text-align:justify;">बाकी बच्चे तो डरकर भाग गए, मगर एक दुबला-पतला मासूम बालक वहीं प्लेटफॉर्म के कोने में बैठा रहा। पुलिस वाले ने उसे भी डांटकर भगाना चाहा, पर वह भोली आंखों से उनकी ओर देखकर बोला- “मैं नहीं जाऊंगा… मैं अपनी मां का इंतजार कर रहा हूं।” पुलिस वाले ने हैरानी से पूछा, “कहां है तुम्हारी मां?” बच्चे ने मासूमियत से</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/582290/short-story--waiting-for-his-mother----an-innocent-child-searches-for-her-in-every-train--but-her-mother-is-no-longer-in-this-world"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-05/muskan-dixit-(50)1.png" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;"><strong>लखनऊः </strong>कल किसी रिश्तेदार को छोड़ने रेलवे स्टेशन जाना हुआ। वहां कुछ बच्चे आपस में लड़-झगड़ रहे थे। तभी रेलवे पुलिस ने डांटते हुए हुए उन बच्चों को वहां से भगाना शुरू कर दिया- “चलो, चलो… सब यहां से भागो।”</p>
<p style="text-align:justify;">बाकी बच्चे तो डरकर भाग गए, मगर एक दुबला-पतला मासूम बालक वहीं प्लेटफॉर्म के कोने में बैठा रहा। पुलिस वाले ने उसे भी डांटकर भगाना चाहा, पर वह भोली आंखों से उनकी ओर देखकर बोला- “मैं नहीं जाऊंगा… मैं अपनी मां का इंतजार कर रहा हूं।” पुलिस वाले ने हैरानी से पूछा, “कहां है तुम्हारी मां?” बच्चे ने मासूमियत से जवाब दिया- “बाबूजी ने कहा है कि मां गांव गई है, ट्रेन से वापस आएगी। मैं रोज यहां उसे लेने आता हूं।” उसकी बातें सुनकर आसपास खड़े लोगों की आंखें नम हो गईं। वह अबोध बालक, जिसने बचपन से अपनी मां का चेहरा तक नहीं देखा था, आज भी उसी उम्मीद में स्टेशन पर बैठा था। उसे क्या पता था कि उसकी मां अब इस दुनिया में नहीं है। दुनियादारी, झूठ और मजबूरियों से अनजान वह मासूम, हर आती-जाती ट्रेन में अपनी मां को खोज रहा था।</p>
<p style="text-align:justify;"> </p>
<p style="text-align:justify;"> </p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>एजुकेशन</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>Special Articles</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/582290/short-story--waiting-for-his-mother----an-innocent-child-searches-for-her-in-every-train--but-her-mother-is-no-longer-in-this-world</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/582290/short-story--waiting-for-his-mother----an-innocent-child-searches-for-her-in-every-train--but-her-mother-is-no-longer-in-this-world</guid>
                <pubDate>Sun, 17 May 2026 16:42:18 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-05/muskan-dixit-%2850%291.png"                         length="1339059"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>लधुकथा : गंगा आरती में मोबाइल vs मन की लड़ाई: वृद्धा की बात ने बदल दी रिया की आस्था</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="textmatter" style="text-indent:0cm;text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>लखनऊः </strong>रिया जल्दी</span><span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी दशाश्वमेध घाट की ओर बढ़ रही थी। आज उसे देर हो गई थी। गंगा आरती का समय हुआ जा रहा था। वह तो रोज की तरह समय से ही निकल रही थी मगर आज उसकी पांच वर्षीय छोटी बेटी मिनी ने एन मौके पर फरमान जारी कर दिया कि उसके लिए आलू की सब्जी बनाई जाए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी की सब्जी वह नहीं खाएगी। अब उसको गुस्सा तो बहुत आया कि उसे देर हो जाएगी मगर बच्ची का मन पूरा न करती तो कौन सा उसको सुकून मिलता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब तो आरती में भी उसका मन</span></span></p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/582288/short-story--mobile-vs-mind-battle-at-ganga-aarti--old-woman-s-words-change-riya-s-faith"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-05/muskan-dixit-(49).png" alt=""></a><br /><p class="textmatter" style="text-indent:0cm;text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>लखनऊः </strong>रिया जल्दी</span><span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी दशाश्वमेध घाट की ओर बढ़ रही थी। आज उसे देर हो गई थी। गंगा आरती का समय हुआ जा रहा था। वह तो रोज की तरह समय से ही निकल रही थी मगर आज उसकी पांच वर्षीय छोटी बेटी मिनी ने एन मौके पर फरमान जारी कर दिया कि उसके लिए आलू की सब्जी बनाई जाए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी की सब्जी वह नहीं खाएगी। अब उसको गुस्सा तो बहुत आया कि उसे देर हो जाएगी मगर बच्ची का मन पूरा न करती तो कौन सा उसको सुकून मिलता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब तो आरती में भी उसका मन न लगता। उसने मिनी को सब्जी बनाकर दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर वह चैन से गंगा आरती के लिए चली।</span></span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दो साल से जब से रिया के पति का तबादला वाराणसी हुआ है</span><span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब से गंगा आरती में शामिल होना जैसे उसका नियम सा हो गया है। उसे इतना सुकून मिलता है यहां मानो पूरे दिन की थकान निकल जाती है उसकी और वह फिर से रिचार्ज हो जाती है। एक नई सुबह के लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतस के सारे संताप मिट जाते हैं। इतना स्वर्गीय अनुभव है यहां की आरती का। धूप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर से सारा वातावरण महक जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी सुगंधित वायु कैसे उसकी सांसों को तरो ताजा कर देती है। एक साथ</span> 11 <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवादारों का शंख फूंकना मानो पूरा वातावरण ओम की ध्वनि से गुंजायमान हो गया हो और उसे शंखनाद से तो मानो उसके मस्तिष्क के सारे तनाव ही मिट जाते हों।</span> </span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर धूप धुएं से आरती ऐसा लगता है मानो पूरा वातावरण में बादल मंडरा रहे हो। यह दृश्य कितना अद्भुत होता है। मंत्रो का उच्चारण और फिर बाद में मां गंगा के लिए भजनों द्वारा मां का गुणगान सब कुछ कितना सुखद व आत्मा को तृप्त करने वाला एहसास होता है।</span><span> </span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज उसे देर हो गई है</span><span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी जगह तो घिर ही चुकी होगी। पीछे सीढ़ियों पर भी उसे बैठने की जगह मिलेगी या नहीं। यही सोचकर वह व्यथित हो रही थी। वह घाट पर पहुंचती है कि शंखनाद शुरू हो गया था। निर्धारित पुजारी आरती के लिए अपने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपने उच्च आसनों पर खड़े हो गए थे। आरती के दर्शन के लिए सैकड़ों लोग एकत्रित हो गए थे। पैर रखने के लिए तिल भर जगह न थी। सभी गंगा आरती के अद्भुत दृश्य को देखने के लिए आतुर थे। रिया भी सीढ़ियों पर ही टिक गई। तभी एक लगभग</span> 70-75 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षीय बुजुर्ग महिला उसके पास आकर बैठने लगी। उसने उनको देखकर कहा</span>, “<span lang="hi" xml:lang="hi">अरे माताजी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आप आगे बैठिए न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां से तो कुछ भी नहीं दिखेगा। किसी से कह दीजिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी उम्र का लिहाज करके आपको जगह दे देंगे।</span>” <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ लोग उन्हें देखकर उठने भी लगे। वह वृद्धा बोली</span>, “<span lang="hi" xml:lang="hi">अरे बेटा</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे पीछे बैठना तो सब मन का वहम है। गंगा आरती को तो मन में महसूस किया जाता है। मन में श्रद्धा हो तो इस पूरे देवीय वातावरण में ही गंगा मां का आशीर्वाद बरस रहा है। वाराणसी की पावन भूमि तो साक्षात स्वर्ग ही है। यह तो फोटो और सेल्फी लेने वालों की होड़ हो गई है कि आगे से अच्छी फोटो आएगी और सबको दिखाएंगे। इन्होंने तो गंगा आरती जैसे पवन कार्यक्रम को भी दिखावे की वस्तु बना दिया है अगर आगे पीछे वाले सभी लोग शांति से बैठकर आंखें मूंदकर महसूस करें तो एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक पल आनंदित हो जाए।</span>”</span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इधर</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नजरें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दौड़ाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सचमुच</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोबाइल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊंचे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीडियो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फोटो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यस्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंखें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूंदकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एहसास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सैर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बरस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आरती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलौकिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>एजुकेशन</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>Special Articles</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/582288/short-story--mobile-vs-mind-battle-at-ganga-aarti--old-woman-s-words-change-riya-s-faith</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/582288/short-story--mobile-vs-mind-battle-at-ganga-aarti--old-woman-s-words-change-riya-s-faith</guid>
                <pubDate>Sun, 17 May 2026 16:37:24 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-05/muskan-dixit-%2849%29.png"                         length="1352711"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>जानें बुआ की कहानी... एक ढाल, एक सुकून</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="textmatter" style="text-align:left;text-indent:0cm;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>लखनऊ, अमृत विचारः </strong>मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उभरती</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख्वाबों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरह।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संजोए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हूं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्वीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख्वाब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उठते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुलार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खोने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बखेड़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span><span>? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बापू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शादी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टाल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाग्य</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसे</span></p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/581508/know-the-story-of-aunt----a-shield--a-solace"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-05/muskan-dixit-(36).png" alt=""></a><br /><p class="textmatter" style="text-align:left;text-indent:0cm;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong>लखनऊ, अमृत विचारः </strong>मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उभरती</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख्वाबों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरह।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संजोए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हूं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्वीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख्वाब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उठते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुलार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खोने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बखेड़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span><span>? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बापू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शादी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टाल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाग्य</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूं</span><span>? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधूरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीरान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तड़प</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुंह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घुसेड़कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फर्ज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ससुराल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शादी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बची</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोझ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेसहारा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कंधों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोहराम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छेड़ती</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुबका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भला</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझाती</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बापू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरफदारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिफर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उठती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोबर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बापू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुपचाप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुनते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पात</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मचाते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुलकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हंसते</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खेलते</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कूदने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हंसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाबंदी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ोस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनहर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुलकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हंसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खेलने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मा</span><span>‍</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सखी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बापू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मा</span><span>‍</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेहद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्यार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मा</span><span>‍</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शादी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुदरत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंजूर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">औलाद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूफा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्याहता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुशी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाल</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोसकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनासिब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रुआंसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुबका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहती</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हूं</span><span>! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पगला</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बौरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span>?” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौतेली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोहताज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुगाड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ससुराल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खबर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निसारा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रखती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लुभा</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लुभा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लड़की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लुभाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्यार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुलारती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुनाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भेजती।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहती</span><span>-‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेना।</span><span>’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गमगीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुनता</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूरत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोनी</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझाती</span><span>- “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">परसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहू</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खिला</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिला</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span>! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुराव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span><span>” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होंठ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिचकाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊहूं</span><span>’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुढ़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचाकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निकट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गांव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौटने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाऊंगी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जवाब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देना।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छींके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रखी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूछकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेना।</span><span>”</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौटकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूछती</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खाया</span><span>?” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झूठे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हामी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देते।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span><span>- “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span>?” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहती</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span>” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हंस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंखें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नचाकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिढ़ाती</span><span>-“</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जनना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span>...</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहां</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मरती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिरती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span>” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घूरती</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मरने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुनना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बतात़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>-“ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इज्जत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span><span>” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूटी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुहाती।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोरदार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झगड़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गूदड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फेंक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कच्ची</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोठरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ढकेल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बापू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनजान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संध्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौटती।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संभालती।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौटने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निपटा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेती।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">कच्ची</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोठरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुशी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुलकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हंस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाबंदी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुप</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गमगीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थकी</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">थकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौटती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुहुलती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीतता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दसवीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ली।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजाजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आए।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">औरतें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पगड़बांध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुड्ढा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिश्तेदार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिश्ता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिश्ता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ली।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शादी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तारीख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आठवीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उठने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आतुर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुन्नू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दसवीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेगा।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नौकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लूंगी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खामोश</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिहुंकती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुश</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span>- “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेहनत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुन्नू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संभाल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेगा।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोऊंगी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डटकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कराऊंगी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेटा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नौकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देगा।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुढ़ापा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लूंगी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शांति।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोगे।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खैर</span><span>! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span>?” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुल्हन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंगन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंगल</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">औरतों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुल्हन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कदर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सजाया</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुंदर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चांद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उतर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span>? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ढोलक</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थापी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाच</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद</span><span>! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रस्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डोली</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूल्हा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गांव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गांव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्यादान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्याह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बापू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बापू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनहर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विदाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">काका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span>- “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेटी</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनब्याही </span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहतीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहनें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span>” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पराया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पराया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोदी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुबका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्तर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहती।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुढ़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span>- “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुन्नू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भालेगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span><span>? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुढ़ापा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धमका</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भरोसा।</span><span>” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैट्रिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजाजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नगर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालिका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जुगाड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नौकरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कारू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खजाना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीजाजी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तारीफ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अघाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिम्मत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किंतु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुढ़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोलने</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हंसने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चमक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तमन्ना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुन्नू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्याह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रचा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुंदर</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंगन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दे।</span><span>’ </span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi">बापू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विक्षोभ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भुला</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख्याल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रखती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जरा</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिरनी</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगती।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुशी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निकली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उठती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौटने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिक्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुढ़ती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहती।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दरवाजा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुला</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सन्नाटा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span>- “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span>? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाती</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जलाई</span><span>...</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span>?” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घबराने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कदमों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचा।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span><br /></span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सन्नाटा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span><span><span>  </span></span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जलाया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span><span>- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लकड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खंब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टिकाए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थर</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">थर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कांपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span><span>...</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शंका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छूकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बची</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माटी।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूखा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">निढाल।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंखें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दरवाजे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंखें</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोहती।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हथेली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पलकों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूंदा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चीखने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span>-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुकारता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तड़पने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंखें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खोलकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखा।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहूं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कंधों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उठाए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हूं।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंतर्नाद</span><span>...</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गह्नर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिंदा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छवि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उभर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span><span>, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span><span>- “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुन्नू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संभाल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेगा</span><span>...</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोऊंगी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span>...</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डटकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कराऊंगी।</span><span>” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चीख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा</span><span>- “</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span>!” </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोली।</span></p>
<p class="textmatter" style="text-align:left;" align="left"><span lang="hi" xml:lang="hi"><u><span lang="hi" style="font-size:48pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi">डॉ</span></u><u><span style="font-size:48pt;font-family:'Four C Heera';">. </span></u><u><span lang="hi" style="font-size:48pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi">सुरेश</span></u><u><span lang="hi" style="font-size:48pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi"> </span></u><u><span lang="hi" style="font-size:48pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi">वशिष्ठ</span></u><u><span style="font-size:48pt;font-family:'Four C Heera';">, </span></u><u><span lang="hi" style="font-size:48pt;font-family:'Four C Heera';" xml:lang="hi">साहित्यकार</span></u></span></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>पॉजिटिव स्टोरीज</category>
                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>एजुकेशन</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>Knowledge</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/581508/know-the-story-of-aunt----a-shield--a-solace</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/581508/know-the-story-of-aunt----a-shield--a-solace</guid>
                <pubDate>Sun, 10 May 2026 15:48:46 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-05/muskan-dixit-%2836%29.png"                         length="716111"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>उड़ाओ-उड़ाओ कुछ तो उड़ाओ! आजकल हर कोई उड़ाने में माहिर हो गया है</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:justify;">आजकल हवा में एक अजीब सी ‘उड़ान’ है। राजनीति से लेकर मोहल्ले की गलियों तक, हर कोई कुछ न कुछ उड़ाने में व्यस्त है। मेरा तो मानना है कि दुनिया में जीवित रहने के लिए ‘उड़ाने’ की कला में माहिर होना बहुत जरूरी है। अगर आप कुछ नहीं उड़ा रहे, तो समझिए आप जीवन की दौड़ में ‘ग्राउंडेड’ हो चुके हैं। उड़ाना ही प्रगति का लक्षण है।</p>
<p style="text-align:justify;">एक दौर था, जब राजनीति बड़ी शालीन और ‘सॉफ्ट’ थी। हमारे पहले प्रधानमंत्री नेहरू जी शांति के नाम पर सफेद कबूतर उड़ाते थे। तब देश को लगता था कि उड़ाने का मतलब सिर्फ</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/580024/fly--fly--fly-something--everyone-s-an-expert-at-flying-these-days"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-04/muskan-dixit-(20)9.png" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;">आजकल हवा में एक अजीब सी ‘उड़ान’ है। राजनीति से लेकर मोहल्ले की गलियों तक, हर कोई कुछ न कुछ उड़ाने में व्यस्त है। मेरा तो मानना है कि दुनिया में जीवित रहने के लिए ‘उड़ाने’ की कला में माहिर होना बहुत जरूरी है। अगर आप कुछ नहीं उड़ा रहे, तो समझिए आप जीवन की दौड़ में ‘ग्राउंडेड’ हो चुके हैं। उड़ाना ही प्रगति का लक्षण है।</p>
<p style="text-align:justify;">एक दौर था, जब राजनीति बड़ी शालीन और ‘सॉफ्ट’ थी। हमारे पहले प्रधानमंत्री नेहरू जी शांति के नाम पर सफेद कबूतर उड़ाते थे। तब देश को लगता था कि उड़ाने का मतलब सिर्फ शांति संदेश भेजना है। पर भाई साहब, अब जमाना ‘अपडेट’ हो गया है। अब अगर आप इतने सक्षम नहीं हैं कि अंतर्राष्ट्रीय मंच पर कबूतर उड़ा सकें, तो निराश न हों। अपने घर की मुंडेर पर बैठिए और कौवे ही उड़ाइए। आखिर कौवे उड़ाना भी एक पूर्णकालिक रोजगार है। कम से कम यह अहसास तो रहता है कि आपके हाथ हिलाने से किसी की उड़ान में खलल पड़ रहा है।</p>
<p style="text-align:justify;">‘उड़ाने’ की यह कला हमारे मोहल्ले की रग-रग में बसी है। हमारे पड़ोस का ‘पिंटू’ इस कला का असली उस्ताद निकला। वह बरसों से छत पर चढ़कर पतंग उड़ाता था। हम समझते थे कि लड़का हवा का रुख पहचान रहा है, पर वह तो पड़ोस वाली छत का ‘सिग्नल’ नाप रहा था। एक दिन उसकी पतंग क्या कटी, पिंटू ने उस छत से लड़की ही उड़ा दी। इसे कहते हैं- ‘सावधानी हटी, और कन्या उड़ी’। अब पिंटू फरार है और मोहल्ले की शांति उड़ी हुई है।<br />आजकल के युवाओं का जुनून तो देखिए। शादी में जाएंगे तो ऐसे टूटेंगे जैसे बरसों के भूखे हों, देखते ही देखते प्लेटों से रसगुल्ले ऐसे उड़ाते हैं, जैसे कोई जादुई शो चल रहा हो। बाहर निकलते ही अपनी बाइक को हवाई जहाज समझकर उड़ाने लगते हैं। यमराज भी कन्फ्यूज हैं कि इन्हें ‘ओवरस्पीडिंग’ का चालान भेजें या सीधे ऊपर का टिकट। रईसी का आलम यह है कि शादियों में लोग नोट ऐसे उड़ाते हैं, जैसे रिजर्व बैंक उनके ससुर जी का हो। और पानी? पानी तो हम ऐसे उड़ाते हैं जैसे अगले जन्म में हम सब मछली बनकर ही पैदा होने वाले हों।</p>
<p style="text-align:justify;">अभी अप्रैल का महीना चल रहा है, जिसमें अक्लमंदों की भी ‘बुद्धि’ उड़ जाती है। एक ‘अप्रैल फूल’ बोलकर किसी के भी होश उड़ाना यहां का राष्ट्रीय खेल है। रही-सही कसर होली पूरी कर देती है, जहां हम रंग और गुलाल के साथ-साथ अक्सर अपनी ‘मर्यादा’ भी हवा में उड़ा देते हैं। और अगर आपके पास उड़ाने के लिए नोट या गुलाल नहीं है, तो सबसे सस्ता उपाय है-अफवाह उड़ाना। एक छोटी सी अफवाह उड़ा दीजिए कि “कल से नमक मिलना बंद हो जाएगा,” और फिर पूरे शहर की नींद उड़ते देखिए। उड़ाने में क्या जाता है? बस याद रखिएगा, जब आपकी उड़ाई हुई अफवाह से शहर का माहौल उड़ेगा, तो पुलिस भी ‘उड़ती’ हुई आएगी। फिर वह आपको ऐसे उड़ाएगी कि आपको अपनी ‘लैंडिंग’ का पता भी नहीं चलेगा।</p>
<p style="text-align:justify;">दुनिया के मंच पर ट्रंप बाबू को देखिए। वे तो ‘उड़ाने’ के ग्लोबल ब्रांड एंबेसडर हैं। वे रोजाना सुबह उठकर कुछ न कुछ उड़ा देते हैं-कभी कोई समझौता, कभी कोई ट्वीट और कभी-कभी तो अपने विरोधियों के होश। उनकी डिक्शनरी में ‘शांति’ का मतलब अपनी ही धुन में सब कुछ उड़ा देना है। उड़ाने के इस खेल में दलाल पथ कैसे पीछे रह सकता है?</p>
<p style="text-align:justify;">यहां तो उड़ान का सीधा संबंध ट्रंप बाबू के एक ट्वीट या उनके ‘मूड’ से है। ट्रंप बाबू सोशल मीडिया पर अपनी उंगलियां घुमाते हैं और इधर सेंसेक्स रॉकेट बनकर उड़ने लगता है। खुशी में निवेशक अपनी टोपी उड़ाने लगते हैं, लेकिन अगले ही पल, जब ट्रंप बाबू का इरादा बदलता है, तो बाजार ऐसा गोता लगाता है कि शेयर नहीं, सीधे शेयर धारक ही उड़ जाते हैं। बेचारा छोटा निवेशक समझ ही नहीं पाता कि वह ‘बुल’ की सवारी कर रहा है या उसकी खुद की बलि (कटाक्ष) दी जा रही है। यहां ‘मुनाफा’ उड़े न उड़े, मिडिल क्लास की ‘बचत’ जरूर हवा में उड़ जाती है।<br />‘उड़ाने’ का असली मजा तो तब आता है, जब निशाना सही हो। सीमा पार बैठे कुछ आतंकी बरसों से हमारी शांति को बम से उड़ाने का ख्वाब देख रहे थे। उन्हें लगता था कि भारत सिर्फ ‘कड़ी निंदा’ के कागज उड़ाएगा, लेकिन जब उन्होंने पहलगाम में जरा सी हरकत की, तो हमारी सेना ने पाकिस्तान में घुसकर उनके ठिकानों की ऐसी धज्जियां उड़ाईं कि उन्हें पता ही नहीं चला कि वे जमीन पर हैं या जन्नत में! अब वहां आतंकी नहीं, बल्कि उनके आकाओं के होश उड़ रहे हैं।</p>
<p style="text-align:justify;">जब पूरा देश उड़ाने पर आमादा हैं, तो वैज्ञानिक क्यों पीछे रहें? भारत ने तो अब चांद तक रॉकेट उड़ा दिया है। दुनिया देखती रह गई और हम तिरंगा लेकर सीधे अंतरिक्ष में उड़ गए। तो प्यारे, खाली मत बैठिए। उड़ाने की कला में निपुण बनिए। कुछ भी उड़ाइए।</p>
<p style="text-align:justify;"><img src="https://www.amritvichar.com/media/2026-04/muskan-dixit-(21)9.png" alt="MUSKAN DIXIT (21)" width="1280" height="720"></img></p>
<img src="https://www.amritvichar.com/media/2026-04/muskan-dixit-(21)9.png" alt="ममता सिंघल, कहानीकार" width="1280" height="720"></img>
ममता सिंघल, कहानीकार
]]></content:encoded>
                
                                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>एजुकेशन</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>Special Articles</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/580024/fly--fly--fly-something--everyone-s-an-expert-at-flying-these-days</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/580024/fly--fly--fly-something--everyone-s-an-expert-at-flying-these-days</guid>
                <pubDate>Sun, 26 Apr 2026 15:32:55 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-04/muskan-dixit-%2820%299.png"                         length="746977"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>हुस्न का सप्लायर: सपनों की दिल्ली ने तोड़ा, गांव ने दिया सहारा</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:justify;"><strong>डेस्क स्टोरीः</strong> अट्ठारह बरस की माया का यौवन निखर रहा था। घर में इन दिनों एक ही चर्चा थी-माया का विवाह। पिता, चाचा, ताऊ जब भी इकट्ठे बैठते, बात घूम फिरकर उसी पर आ जाती। सबकी निगाह में एक ही लड़का था-नरेश। वह बीए पास, बीस बीघे खेत, पक्का मकान, सादा स्वभाव। माया जब उसके बारे में सोचती, तो उसे लगता था जैसे कोई शांत नदी है, जिसमें लहरें नहीं उठतीं।</p>
<p style="text-align:justify;">कोरोना की दूसरी लहर आई तो नरेश उसकी चपेट में आ गया। उसकी मां तीर्थयात्रा पर गई हुई थी। पिता बचपन में ही गुजर चुके थे। उसने मामा और</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/580021/supplier-of-beauty--delhi-shattered-my-dreams--but-the-village-provided-support"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-04/muskan-dixit-(18)10.png" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;"><strong>डेस्क स्टोरीः</strong> अट्ठारह बरस की माया का यौवन निखर रहा था। घर में इन दिनों एक ही चर्चा थी-माया का विवाह। पिता, चाचा, ताऊ जब भी इकट्ठे बैठते, बात घूम फिरकर उसी पर आ जाती। सबकी निगाह में एक ही लड़का था-नरेश। वह बीए पास, बीस बीघे खेत, पक्का मकान, सादा स्वभाव। माया जब उसके बारे में सोचती, तो उसे लगता था जैसे कोई शांत नदी है, जिसमें लहरें नहीं उठतीं।</p>
<p style="text-align:justify;">कोरोना की दूसरी लहर आई तो नरेश उसकी चपेट में आ गया। उसकी मां तीर्थयात्रा पर गई हुई थी। पिता बचपन में ही गुजर चुके थे। उसने मामा और चाचा को फोन किया। उन्होंने हिदायतें दी- “काढ़ा लेना, स्टीम लेना और दर्द की दवाई लेना”, फिर फोन रख दिया। उसने दोस्तों को दवा दे जाने के लिए फोन किया, किसी ने बहाना कर दिया, किसी ने साफ मना कर दिया। उसकी हालत लगातार बिगड़ती जा रही थी। उस दिन शाम को दरवाजे की घंटी बजी। नरेश ने सोचा-शायद चाचा या मामा आ गए। वह दरवाजे पर पहुंचा। दरवाजा खोला तो सामने माया खड़ी थी अपने पिता के साथ। उसके हाथ में एक थैला था, जिसमें खाना और दवाईयां थीं और चेहरे पर चिंता थी। </p>
<p style="text-align:justify;">“अंदर चलो,” उसने बस इतना कहा। उस दिन से कई दिन तक वह आती रही। खाना लाती, दवाई देती, ऑक्सीजन का इंतजाम करती थी। गांव के लोग तरह-तरह की बातें बनाते थे, लेकिन वह किसी की परवाह नहीं करती थी। कुछ दिन बाद नरेश की मां तीर्थकर वापस लौट आई। जब उसने पूरा वृतांत सुना तो बोली- “बेटा, मुझे उस लड़की से मिलवा दे, मैं उसे अपनी बहू बनाना चाहती हूं।” उस दिन के बाद जब भी नरेश माया के घर जाता था, उसकी आंखों में एक संकोची-सा प्रेम तैरने लगता। एक दिन उसने कह ही दिया- “माया, तुम मुझे अच्छी लगती हो। क्या तुम मुझसे शादी करोगी?</p>
<p style="text-align:justify;"><img src="https://www.amritvichar.com/media/2026-04/muskan-dixit-(19)10.png" alt="वाजिद हुसैन सिद्दीकी, कहानीकार" width="1280" height="720"></img></p>
<p style="text-align:justify;">माया ने उसकी ओर देखा फिर धीरे से नजरें हटा ली। उसे लगता था-नरेश से शादी का मतलब है, इसी गांव में रह जाना, खेत खलिहान, वही लोग, वही जिंदगी।  इसी बीच उसकी नौकरी दिल्ली में लग गई। दादी ने समझाया- “मुर्गी का चूजा अंडे के खोल से निकलता है, मां से हटते ही बाज झपट ले जाता है। लड़की जात को बहुत संभलकर रहना पड़ता है।”</p>
<p style="text-align:justify;">माया हंस दी। उसे यह बातें पुराने जमाने की डरपोक सोच लगी। दिल्ली ने उसे चकित कर दिया- हाई बिल्डिंग, चौड़ी सड़के और शॉपिंग मॉल। उसे लगा, जैसे वह सचमुच किसी और दुनिया में है। कैलाशपुरी के एक छोटे से किराए के कमरे में रहते हुए भी उसे लगता- वह अब गांव वाली माया नहीं रही। ऑफिस में वह टूटी-फूटी अंग्रेजी बोलती, पर बोलती जरूर थी। उसे लगता कि अंग्रेजी बोलने लगते ही जिंदगी बदल जाती है। हर अंग्रेजी शब्द उसे गांव से दूर और शहर के करीब ले जा रहा है, लेकिन शहर ने जल्दी ही उसे उसका सच दिखा दिया-भीड़ में आदमी सबसे ज्यादा अकेला होता है। </p>
<p style="text-align:justify;">अकेलेपन से बचने के लिए उसने एक डेटिंग एप डाउनलोड कर लिया। वही उसकी मुलाकात वैभव से हुई। वैभव की बातें अलग थी। वह शायरी करता था, दर्द की बातें करता था और ऐसे बोलता था जैसे दुनिया ने उसके साथ बहुत बुरा किया हो। एक दिन उसका मैसेज आया- “मैं डेटिंग प्लेटफार्म के रेस्तरां की सबसे पिछली टेबल पर तुम्हारा इंतजार करूंगा।” माया गई। वैभव ने कहा- “तुम्हें देखकर ऐसा लगा जैसे कोई ख्वाब सामने आ गया हो। तुम्हारे लिए क्या मंगवाऊं-सॉफ्ट ड्रिंक या मॉकटेल?”  “जी, सॉफ्ट ड्रिंक।” माया ने असहज महसूस होते हुए कहा- “लाइट्स यहां पर काफी मद्धिम है?”</p>
<p style="text-align:justify;">“जी, ठीक कह रही हैं आप- शायद रैस्तरां वाले यही चाहते हैं कि यहां पर मिलने वाले एक दूसरे को चकाचौंध कर देने वाले कृत्रिम उजाले में न पहचाने। परख करें तो टटोल-टटोलकर, ठीक वैसे ही जैसे हम मद्धिम अंधेरे में एक खो गई जरूरी चीज को कई-कई बार ढूंढते हैं।” “लेकिन हम अंधेरे की परतें उधेड़ने नहीं, सुकून की एक शाम गुजारने को मिल रहे हैं।” माया ने मुस्कुराते हुए कहा। वैभव ने शायराना अंदाज में कहा- “यहां हर चीज बिकती है, काश! सुकूं-ए-दिल भी कहीं मिल जाता।” बातों-बातों में माया ने धीरे से कहा- “आपके प्रोफाइल में लिखा हुआ था- “सप्लायर”। आप क्या सप्लाई करते हैं?” “जी, मैंने जिंदगी की शुरुआत एक सप्लायर की तरह की थी। आज भी मैं वही चीज सप्लाई करता हूं, जो सबकी जरूरत है।” “अच्छा मज़ाक कर लेते हैं, आप।”</p>
<p style="text-align:justify;">“न मैं अपने बारे में डींगे भरता हूं, न झूठ बोलता हूं।” वैभव ने उसे अपने टूटे हुए जीवन की कहानी इस तरह सुनाई- “घर टूट गया, छूट गया, अब बस काम है और अकेलापन।” माया को उसकी बातें गहरी लगीं। उसे लगा वह बहुत समझदार और संवेदनशील आदमी है। वह उसके दुख का हिस्सा बन गई। उसका दर्द बांटते-बांटते उसकी ओर खिंचती चली जा रही थी। न जाने उसके मन में क्या चल रहा था, वह अक्सर रविवार को उसके लिए कुछ न कुछ बनाकर ले जाती थी, छोटे से टिफिन में कभी मीठी तो कभी नमकीन। बाद में यह नजदीकी इतनी बढ़ी कि साथ में वे फिल्म देखने चले जाते। वह एक बहाना होता, वह उसे दया नम्रता सहानुभूति के कोमल तंतुओं से सहलाना चाहती थी। छह महीने में वह अपने बारे में सोचना भूल चुकी थी जब देखो... “वैभव... वैभव...।” एक रविवार को वैभव नहीं आया। उसका फोन भी बंद था। बेचैनी में माया पहली बार उसके घर पहुंच गई। दरवाजा एक औरत ने खोला। उसकी आंखों में एक अजीब सी थकान थी। “आप वैभव से मिलने आई हैं?” उसने पूछा। माया ने सिर हिला दिया। औरत कुछ छड़ चुप रही, फिर बोली- “बहन एक बार मैं भी उसके प्रेम जाल में फंसकर यहां आई थी, पर यहां से निकल नहीं सकी।”</p>
<p style="text-align:justify;">माया चौकी- “क्या मतलब...” औरत ने बहुत शांत आवाज़ में कहा- “वह हुस्न का सप्लायर है। वह खूबसूरत लड़कियों को पटाता है, बेच देता है।” माया के अंदर जैसे सब कुछ टूट गया। “अगर बच सकती हो, तो भाग जाओ” औरत ने कहा। लेकिन अब देर हो चुकी थी।  वैभव सब कुछ देख- सुन चुका था। उसे डर था-माया उसकी सच्चाई खोल देगी।<br />वह अचानक सामने आ गया और बिना एक शब्द कहे, उसे दूसरी मंजिल से धक्का दे दिया। जब उसे होश आया, वह अस्पताल में थी। उसकी एक टांग काटनी पड़ी थी। मां रो रही थी, पिता चुप थे। माया छत की ओर देखती रहती और सोचती रहती, जिस आजादी के लिए वह गांव छोड़कर आई थी, वह आजादी उसे कहां ले आई? </p>
<p style="text-align:justify;">कई महीने बाद वह कृत्रिम पैर के सहारे गांव लौटी। अब वही घर, वही आंगन, वही लोग थे, पर माया बदल चुकी थी। मां की आंखों में एक ही चिंता थी-“कौन करेगा इससे शादी?” इस समय दरवाजे पर नरेश खड़ा था। उसके साथ उसकी मां भी थी। नरेश ने मां से कहा- “यह वही लड़की है, जिसे तुम अपनी बहू बनाना चाहती थीं।” माया ने नरेश की मां के पैर छुए फिर कहा- “मां मैं अपाहिज हूं।”  मां ने उसे गले लगाकर कहा- “तुम मेरे बेटे को काल के गाल से खींच कर बाहर ले आई। उसका जीवन तुम्हारा ही दिया हुआ है।”</p>
<p style="text-align:justify;">माया फूट-फूट कर रो पड़ी। इतने महीनों बाद वह पहली बार रोई थी। उसे लगा, जैसे उसके भीतर जमा सारा अहंकार, सारा भ्रम आंसुओं के साथ बह रहा हैं।  कुछ दिनों बाद मंदिर में उनकी शादी हो गई।  उस रात, जब सब सो गए, माया आंगन में थी। आकाश शांत था। उसे अचानक लगा-शहर ने उसे बहुत कुछ दिखाया, पर कुछ भी नहीं दिया। गांव... जिसे उसने कभी नहीं सराहा, उसने सहारा दिया। अब उसे समझ में आया-जिंदगी आजादी में नहीं, पहचान में बसती है। सच्चा प्यार वह होता है, जो टूटने के बाद भी जुड़ जाता है।</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>एजुकेशन</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>Special Articles</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/580021/supplier-of-beauty--delhi-shattered-my-dreams--but-the-village-provided-support</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/580021/supplier-of-beauty--delhi-shattered-my-dreams--but-the-village-provided-support</guid>
                <pubDate>Sun, 26 Apr 2026 15:21:37 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-04/muskan-dixit-%2818%2910.png"                         length="1408639"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>दिल्ली : IRS अधिकारी की बेटी की केबल से गला घोंटकर हत्या, नौकर पर गहराया शक</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:justify;"><strong>नयी दिल्ली :</strong> दक्षिण-पूर्वी दिल्ली के पॉश कैलाश हिल्स इलाके में भारतीय राजस्व सेवा (आईआरएस) के वरिष्ठ अधिकारी की 22 वर्षीय बेटी की बुधवार सुबह कथित तौर पर बलात्कार के बाद हत्या कर दी गई। पुलिस ने यह जानकारी दी। पुलिस के अनुसार, युवती अपने घर के एक कमरे में मृत मिली। उसके परिवार के सदस्यों ने उसका शव देखा। सूत्रों के अनुसार, प्रारंभिक जांच से पता चलता है कि संघ लोक सेवा आयोग (यूपीएससी) परीक्षा की तैयारी कर रही युवती का यौन उत्पीड़न किया गया और फिर मोबाइल फोन के चार्जर की केबल से गला घोंटकर उसकी हत्या कर</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/579628/suspicion-deepens-over-murder-of-irs-officers-daughter-by-strangulating"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2024-10/मर्डर-भास्कर.jpg" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;"><strong>नयी दिल्ली :</strong> दक्षिण-पूर्वी दिल्ली के पॉश कैलाश हिल्स इलाके में भारतीय राजस्व सेवा (आईआरएस) के वरिष्ठ अधिकारी की 22 वर्षीय बेटी की बुधवार सुबह कथित तौर पर बलात्कार के बाद हत्या कर दी गई। पुलिस ने यह जानकारी दी। पुलिस के अनुसार, युवती अपने घर के एक कमरे में मृत मिली। उसके परिवार के सदस्यों ने उसका शव देखा। सूत्रों के अनुसार, प्रारंभिक जांच से पता चलता है कि संघ लोक सेवा आयोग (यूपीएससी) परीक्षा की तैयारी कर रही युवती का यौन उत्पीड़न किया गया और फिर मोबाइल फोन के चार्जर की केबल से गला घोंटकर उसकी हत्या कर दी गई। उन्होंने बताया कि घटना के वक्त युवती घर में अकेली थी।</p>
<p style="text-align:justify;">पुलिस ने बताया कि यह घटना तड़के घटी होगी, जब उसके माता-पिता जिम गए हुए थे और वह घर में अकेली थी। जांचकर्ताओं को संदेह है कि आरोपी ने इसी थोड़े समय का फायदा उठाकर घर में प्रवेश किया और अपराध को अंजाम दिया। पुलिस के मुताबिक, घर का पूर्व घरेलू सहायक राहुल मीणा (19) मुख्य संदिग्ध है। उसने घर में करीब आठ महीने तक काम किया, लेकिन दैनिक खरीद बिलों में हेराफेरी के आरोप में लगभग एक महीने पहले उसे काम से निकाल दिया गया था। सूत्रों के अनुसार, मीणा घर से पूरी तरह वाकिफ है, जिसमें घर का डिजाइन और परिवार के सदस्यों की दिनचर्या भी शामिल है। आरोप है कि उसे पता था कि पीड़ित के माता-पिता कब टहलने या जिम जाते हैं। सूत्रों के अनुसार, आरोपी सुबह करीब छह बजे घर में घुसा, युवती पर हमला किया और उसका यौन उत्पीड़न किया। इस दौरान युवती को कथित तौर पर लाठी से पीटा गया, जिससे उसके चेहरे और सिर पर गंभीर चोटें आईं। इसके बाद हमलावर ने मोबाइल चार्जिंग केबल से उसका गला घोंट दिया और फिर मौके से फरार हो गया। पुलिस ने बताया कि मीणा घटना के बाद से लापता है और उसे ढूंढने और गिरफ्तार करने के लिए तलाश अभियान शुरू कर दिया गया है। वह कुछ दिन पहले भी घर के बाहर देखा गया था। </p>
<p style="text-align:justify;">पुलिस ने यह भी बताया कि पुलिस ने इलाके में एक कार क्लीनर और इलाके के एक घरेलू सहायक सहित दो लोगों को पूछताछ के लिए हिरासत में लिया है। एक वरिष्ठ पुलिस अधिकारी ने कहा, "आरोपी फरार है और उसे पकड़ने के लिए कई टीमें गठित की गई हैं। हम सभी पहलुओं की जांच कर रहे हैं और सबूत जुटा रहे हैं।" इस घटना ने इस पॉश रिहायशी इलाके में दहशत फैला दी है। स्थानीय लोगों ने इलाके में सुरक्षा को लेकर चिंता व्यक्त की है। मामला दर्ज कर लिया गया है और फोरेंसिक टीमों ने घटनास्थल से सबूत जुटा लिए हैं। जांचकर्ता आसपास के इलाकों में लगे सीसीटीवी कैमरों की फुटेज की जांच कर रहे हैं और उन लोगों से पूछताछ कर रहे हैं जिनका आरोपी से संपर्क हो सकता है। पुलिस ने कहा कि घटनाओं के क्रम का पता लगाने के लिए जांच जारी है। </p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>देश</category>
                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/579628/suspicion-deepens-over-murder-of-irs-officers-daughter-by-strangulating</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/579628/suspicion-deepens-over-murder-of-irs-officers-daughter-by-strangulating</guid>
                <pubDate>Wed, 22 Apr 2026 17:18:45 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2024-10/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%B0-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%B0.jpg"                         length="63774"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Amrit Vichar]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>नीतीश के भरोसे की विरासत संभाल पाएंगे ‘सम्राट’!</title>
                                    <description><![CDATA[<img src="https://www.amritvichar.com/media/2026-04/%E0%A4%B8%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F.jpg" alt="सीनियर जर्नलिस्ट" width="188" height="232" />
योगेश कुमार गोयल, वरिष्ठ पत्रकार

<h5 style="text-align:justify;">  </h5>
<h5 style="text-align:justify;">नीतीश कुमार के राज्यसभा जाने के बाद पैदा हुए राजनीतिक शून्य को भरने की जिम्मेदारी अब सम्राट चौधरी के कंधों पर है। सवाल यह है कि क्या वह नीतीश कुमार की उस लंबी और गहरी छाया से बाहर निकल पाएंगे?</h5>
<p style="text-align:justify;">बिहार की राजनीति में सत्ता का शिखर छूना जितना कठिन है, उससे कहीं अधिक चुनौतीपूर्ण है, उस शिखर पर टिके रहकर अपनी सर्वमान्यता सिद्ध करना। सम्राट चौधरी का बिहार के 24वें मुख्यमंत्री के रूप में उदय राज्य के सियासी इतिहास में एक नए युग का सूत्रपात माना जा रहा है। यह केवल एक व्यक्ति का</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/578943/samrat-will-be-able-to-handle-the-legacy-of-nitishs"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-04/सीनियर-जर्नलिस्ट.jpg" alt=""></a><br /><img src="https://www.amritvichar.com/media/2026-04/%E0%A4%B8%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F.jpg" alt="सीनियर जर्नलिस्ट" width="188" height="232"></img>
योगेश कुमार गोयल, वरिष्ठ पत्रकार

<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">नीतीश कुमार के राज्यसभा जाने के बाद पैदा हुए राजनीतिक शून्य को भरने की जिम्मेदारी अब सम्राट चौधरी के कंधों पर है। सवाल यह है कि क्या वह नीतीश कुमार की उस लंबी और गहरी छाया से बाहर निकल पाएंगे?</h5>
<p style="text-align:justify;">बिहार की राजनीति में सत्ता का शिखर छूना जितना कठिन है, उससे कहीं अधिक चुनौतीपूर्ण है, उस शिखर पर टिके रहकर अपनी सर्वमान्यता सिद्ध करना। सम्राट चौधरी का बिहार के 24वें मुख्यमंत्री के रूप में उदय राज्य के सियासी इतिहास में एक नए युग का सूत्रपात माना जा रहा है। यह केवल एक व्यक्ति का मुख्यमंत्री बनना नहीं है, बल्कि भारतीय जनता पार्टी का बिहार में उस ‘बड़े भाई’ की भूमिका को आधिकारिक रूप से स्वीकार करना है, जिसका इंतजार पार्टी कार्यकर्ता दशकों से कर रहे थे। नीतीश कुमार के राज्यसभा जाने के बाद पैदा हुए राजनीतिक शून्य को भरने की जिम्मेदारी अब सम्राट चौधरी के कंधों पर है, लेकिन सवाल यह है कि क्या वह नीतीश कुमार की उस लंबी और गहरी छाया से बाहर निकल पाएंगे, जिसने पिछले दो दशकों से बिहार की राजनीति को परिभाषित किया है? यही वह कसौटी है, जिस पर अब सम्राट चौधरी को परखा जाएगा।</p>
<p style="text-align:justify;">सम्राट चौधरी का राजनीतिक उदय कोई आकस्मिक घटना नहीं है। यह उनके पिता शकुनि चौधरी की विरासत और उनके स्वयं के आक्रामक संघर्ष, दशकों की राजनीतिक यात्रा, रणनीतिक धैर्य और समयानुकूल निर्णयों का परिणाम है। 16 नवंबर 1968 को मुंगेर के लखनपुर में जन्मे सम्राट ने बहुत कम उम्र में ही सत्ता का स्वाद चख लिया था। 1999 में राबड़ी देवी सरकार में सबसे कम उम्र के मंत्री बनने से लेकर आज मुख्यमंत्री की कुर्सी तक का सफर वैचारिक बदलावों और रणनीतिक फैसलों से भरा रहा है। </p>
<p style="text-align:justify;">राजद और जदयू जैसी क्षेत्रीय शक्तियों के साथ काम करने के बाद 2017 में भाजपा का दामन थामना उनके करियर का सबसे निर्णायक मोड़ साबित हुआ। भाजपा ने उनमें एक ऐसे पिछड़ा नेतृत्व (ओबीसी) को देखा, जो न केवल संगठन में जान फूंक सकता था, बल्कि राजद के ‘माई’ (एमवाई) समीकरण के सामने एनडीए के ‘लव-कुश’ समीकरण को मजबूती दे सकता था। विशेषकर कुशवाहा समुदाय से आने के कारण सम्राट चौधरी भाजपा के लिए सामाजिक संतुलन का सबसे सटीक मोहरा साबित हुए। भाजपा ने उन्हें न केवल स्वीकार किया, बल्कि प्रदेश अध्यक्ष जैसे महत्वपूर्ण पद देकर उनकी नेतृत्व क्षमता पर भरोसा भी जताया। यही भरोसा आज उन्हें मुख्यमंत्री पद तक ले आया है।</p>
<p style="text-align:justify;">मुख्यमंत्री के रूप में सम्राट चौधरी की नियुक्ति के साथ ही बिहार की राजनीति में एक दुर्लभ संयोग भी जुड़ा है। जननायक कर्पूरी ठाकुर के बाद वह दूसरे ऐसे नेता बने हैं, जिन्होंने पहले उपमुख्यमंत्री की जिम्मेदारी संभाली और बाद में मुख्यमंत्री के पद तक पहुंचे। यह उपलब्धि उनके कद को तो बढ़ाती है, लेकिन इसके साथ आने वाली अपेक्षाएं उनके लिए हिमालयी चुनौतियों जैसी हैं। नीतीश कुमार केवल एक राजनेता नहीं थे, बल्कि वह बिहार के लिए एक ‘इंस्टीट्यूशन’ बन चुके थे। उनके 20 वर्षों के शासनकाल ने राज्य में सुशासन की एक ऐसी परिभाषा गढ़ी, जिसमें महिला सुरक्षा, सड़कें, बिजली और शराबबंदी जैसे मुद्दे हर घर से जुड़े थे। सम्राट चौधरी के लिए सबसे बड़ी परीक्षा यही होगी कि वे स्वयं को नीतीश कुमार के विकल्प के रूप में पेश करते हैं या एक ऐसी नई पहचान गढ़ते हैं, जो नीतीश के ‘विकास’ और भाजपा की ‘वैचारिक प्रखरता’ का संगम हो।</p>
<p style="text-align:justify;">अधिकांश राजनीतिक विश्लेषक इस बात पर एकमत हैं कि नीतीश कुमार जैसा सर्वमान्य नेता बनना सम्राट चौधरी के लिए रातों-रात संभव नहीं होगा। नीतीश कुमार की स्वीकार्यता समाज के हर वर्ग, चाहे वह महादलित हो, अति पिछड़ा हो या आधी आबादी (महिलाएं) हो, में गहराई तक थी। सम्राट चौधरी के पास फिलहाल एक मजबूत सांगठनिक ढांचा और भाजपा के शीर्ष नेतृत्व का आशीर्वाद है, लेकिन उन्हें अपनी ‘आक्रामक छवि’ को अब ‘प्रशासकीय संयम’ में बदलना होगा। मुख्यमंत्री की कुर्सी पर बैठने के बाद अब उनके हर फैसले की तुलना नीतीश कुमार के मानकों से की जाएगी। क्या वह उसी सहजता से महादलितों और अति पिछड़ों के हितों की रक्षा कर पाएंगे? क्या वह शराबबंदी जैसी पेचीदा नीतियों को लेकर जनता के बीच अपना स्पष्ट नजरिया रख पाएंगे? ये कुछ ऐसे सवाल हैं, जिनका उत्तर उनके कार्यकाल के शुरुआती सौ दिन ही तय करेंगे।</p>
<p style="text-align:justify;">चुनौतियां केवल बाहर ही नहीं, गठबंधन के भीतर भी हैं। नीतीश कुमार के राज्यसभा जाने के बाद जदयू के भविष्य और निशांत कुमार के सक्रिय राजनीति में प्रवेश ने नई चर्चाओं को जन्म दिया है। जदयू के भीतर इस बदलाव को लेकर एक दबी हुई छटपटाहट है। सम्राट चौधरी को यह सुनिश्चित करना होगा कि गठबंधन के सहयोगी दल खुद को उपेक्षित महसूस न करें। साथ ही, उन्हें भाजपा के भीतर भी उन वरिष्ठ नेताओं को विश्वास में लेना होगा, जो मुख्यमंत्री पद की दौड़ में पीछे रह गए। सम्राट चौधरी पर उनके पुराने विवादों, जैसे कम उम्र में मंत्री पद से हटाए जाने की घटना और उनके शैक्षणिक पहलुओं को लेकर विपक्ष हमलावर रहेगा। एक मुख्यमंत्री के रूप में उनकी पेशेवर छवि और शुचिता पर उठने वाले सवालों का सामना उन्हें अपनी कार्यशैली से ही करना होगा।</p>
<p style="text-align:justify;">बिहार में 2025 का जनादेश एक तरह से ‘फेयरवेल मैंडेट’ जैसा रहा है, जहां जनता बदलाव की मानसिक तैयारी कर चुकी थी। सम्राट चौधरी के लिए सबसे बड़ी ताकत उनका ओबीसी समुदाय से होना और भाजपा आलाकमान का पूर्ण समर्थन है, लेकिन उनकी राह का सबसे बड़ा कांटा ‘नीतीश कुमार का औरा’ है। भाजपा ने अब तक बिहार में नीतीश कुमार के साये में राजनीति की है, अब उसे अपनी स्वतंत्र इमारत खड़ी करनी है, जिसकी नींव सम्राट चौधरी को रखनी है। यह सफर कांटों भरा है, क्योंकि उन्हें न केवल विकास की रफ्तार बनाए रखनी है, बल्कि बिहार की उस जटिल सामाजिक संरचना को भी साधे रखना है, जहां जाति की राजनीति कभी खत्म नहीं होती।</p>
<p style="text-align:justify;">(यह लेखक के निजी विचार हैं)</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>Special</category>
                                            <category>Special Articles</category>
                                            <category>विशेष लेख</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/578943/samrat-will-be-able-to-handle-the-legacy-of-nitishs</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/578943/samrat-will-be-able-to-handle-the-legacy-of-nitishs</guid>
                <pubDate>Fri, 17 Apr 2026 00:00:54 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-04/%E0%A4%B8%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F.jpg"                         length="29627"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Amrit Vichar]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>सामयिकी : भारत के कुपोषण मुक्त होने में हैं कई चुनौतियां</title>
                                    <description><![CDATA[<img src="https://www.amritvichar.com/media/2026-04/%E0%A4%85%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80.jpeg" alt="अल्पना कुमारी" width="216" height="319" />
अल्पना कुमारी,एक्टिविस्ट

<p style="text-align:justify;">  </p>
<p style="text-align:justify;">भारत जैसे विशाल और विविधतापूर्ण देश में बच्चों और गर्भवती महिलाओं के स्वास्थ्य को बेहतर बनाना हमेशा से एक बड़ी चुनौती रहा है, जिसका समाधान खोजने के उद्देश्य से साल 1975 में केंद्र सरकार ने समेकित बाल विकास सेवा योजना की शुरुआत की थी, इसके अंतर्गत आंगनबाड़ी केंद्रों की स्थापना की गई, जिसका मकसद था कि छह वर्ष तक के बच्चों, गर्भवती और धात्री महिलाओं को पोषण, स्वास्थ्य सेवाएं और प्रारंभिक शिक्षा एक ही स्थान पर उपलब्ध कराई जा सके। बहुत हद तक यह योजना सफल भी रही है, लेकिन पिछले 50 वर्षों से अधिक समय बीत जाने</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/578951/span-classt-redcurrent-affairs-span-there-are-many-challenges-in-india"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2022-03/कुपोषण.jpg" alt=""></a><br /><img src="https://www.amritvichar.com/media/2026-04/%E0%A4%85%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80.jpeg" alt="अल्पना कुमारी" width="216" height="319"></img>
अल्पना कुमारी,एक्टिविस्ट

<p style="text-align:justify;"> </p>
<p style="text-align:justify;">भारत जैसे विशाल और विविधतापूर्ण देश में बच्चों और गर्भवती महिलाओं के स्वास्थ्य को बेहतर बनाना हमेशा से एक बड़ी चुनौती रहा है, जिसका समाधान खोजने के उद्देश्य से साल 1975 में केंद्र सरकार ने समेकित बाल विकास सेवा योजना की शुरुआत की थी, इसके अंतर्गत आंगनबाड़ी केंद्रों की स्थापना की गई, जिसका मकसद था कि छह वर्ष तक के बच्चों, गर्भवती और धात्री महिलाओं को पोषण, स्वास्थ्य सेवाएं और प्रारंभिक शिक्षा एक ही स्थान पर उपलब्ध कराई जा सके। बहुत हद तक यह योजना सफल भी रही है, लेकिन पिछले 50 वर्षों से अधिक समय बीत जाने के बाद भी हम यह दावे के साथ नहीं कह सकते कि यह योजना शत-प्रतिशत सफल रही है।</p>
<p style="text-align:justify;">इस समय देशभर में लगभग 13.9 लाख आंगनबाड़ी केंद्र संचालित हो रहे हैं, जो दुनिया की सबसे बड़ी प्रारंभिक बाल देखभाल और पोषण व्यवस्था मानी जाती है। यह करीब आठ करोड़ से अधिक लाभार्थियों तक सेवाएं पहुंचा रही है। इस योजना के तहत छह प्रमुख सेवाएं प्रदान की जाती हैं, जिनमें पूरक पोषण, पूर्व-प्राथमिक शिक्षा, स्वास्थ्य जांच, टीकाकरण, पोषण एवं स्वास्थ्य शिक्षा और जरूरत पड़ने पर रेफरल सेवाएं शामिल हैं। इन सेवाओं के माध्यम से यह सुनिश्चित करने का प्रयास किया गया कि बच्चे जीवन के पहले छह वर्षों में शारीरिक और मानसिक रूप से स्वस्थ विकसित हों और गर्भवती महिलाओं को उचित पोषण मिल सके।</p>
<p style="text-align:justify;">भारत में कुपोषण की समस्या लंबे समय से गंभीर रही है। राष्ट्रीय परिवार स्वास्थ्य सर्वेक्षण (NFHS-5) के अनुसार, आज भी देश में 35.5 प्रतिशत बच्चे कम कद, 32.1 प्रतिशत कम वजन वाले और 19.3 प्रतिशत अत्यधिक दुबले पाए जाते हैं। ये आंकड़े इस बात की ओर संकेत करते हैं कि समस्या अभी पूरी तरह समाप्त नहीं हुई है, लेकिन पिछले दशकों में इसमें कुछ सुधार अवश्य हुआ है। यदि पिछले तीन दशकों के आंकड़ों पर नजर डालें, तो यह स्पष्ट होता है कि आंगनबाड़ी प्रणाली ने कुपोषण की स्थिति में धीरे-धीरे सुधार लाने में भूमिका निभाई है। वर्ष 1992-93 में जहां बच्चों में कम कद की दर लगभग 52 प्रतिशत थी, वहीं 2019-21 तक यह घटकर 35.5 प्रतिशत रह गई। इसी प्रकार कम वजन वाले बच्चों की संख्या 53.4 प्रतिशत से घटकर 32.1 प्रतिशत तक पहुंची है।</p>
<p style="text-align:justify;">इन उपलब्धियों के बावजूद चुनौतियां भी कम नहीं हैं। कई अध्ययनों से पता चलता है कि आंगनबाड़ी सेवाओं का लाभ सभी जरूरतमंद लोगों तक पूरी तरह नहीं पहुंच पा रहा है। देश में आंगनबाड़ी सेवाओं का उपयोग बढ़ा है, लेकिन 2016 से 2021 के बीच कुपोषण में जो कमी आई, उसमें आंगनबाड़ी सेवाओं का योगदान लगभग 9-12 प्रतिशत ही माना गया है। जो यह दर्शाता है कि योजना ने सकारात्मक प्रभाव डाला है, लेकिन इसे और अधिक प्रभावी बनाने की आवश्यकता है।</p>
<p style="text-align:justify;">हाल के वर्षों में सरकार ने आंगनबाड़ी व्यवस्था को सुदृढ़ करने के लिए कई नई पहलें शुरू की हैं। सक्षम आंगनबाड़ी और पोषण 2.0 योजना के तहत देशभर में लगभग दो लाख आंगनबाड़ी केंद्रों को आधुनिक सुविधाओं से सुसज्जित करने की प्रक्रिया चल रही है। इनमें इंटरनेट सुविधा, डिजिटल उपकरण और स्वच्छ पेयजल जैसी व्यवस्थाएं शामिल की जा रही हैं। इसके अतिरिक्त, मिनी आंगनबाड़ी केंद्रों को पूर्ण केंद्रो में परिवर्तित करने की भी योजना बनाई गई है, जिससे सेवाओं की गुणवत्ता में सुधार होने की उम्मीद है। </p>
<p style="text-align:justify;">वास्तव में, आंगनबाड़ी केवल एक सरकारी योजना नहीं, बल्कि ग्रामीण भारत के स्वास्थ्य और पोषणयुक्त भविष्य की आधारशिला है। पिछले कुछ दशकों में इस प्रणाली ने कुपोषण को कम करने और बच्चों के विकास में महत्वपूर्ण योगदान दिया है। </p>
<p style="text-align:justify;">(यह लेखिका के निजी विचार हैं)</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>Special</category>
                                            <category>Special Articles</category>
                                            <category>विशेष लेख</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/578951/span-classt-redcurrent-affairs-span-there-are-many-challenges-in-india</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/578951/span-classt-redcurrent-affairs-span-there-are-many-challenges-in-india</guid>
                <pubDate>Fri, 17 Apr 2026 00:00:42 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2022-03/%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B7%E0%A4%A3.jpg"                         length="104997"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Amrit Vichar]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>आधी दुनिया... नारी भागीदारी लोकतंत्र की मजबूती</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:justify;"><strong>सौरभ वार्ष्णेय, लेखक: </strong>भारत जैसे विशाल लोकतंत्र में महिलाओं की आबादी लगभग आधी है, लेकिन राजनीति में उनका प्रतिनिधित्व लंबे समय तक सीमित रहा। इसी असंतुलन को दूर करने के उद्देश्य से पारित महिला आरक्षण बिल (नारी शक्ति वंदन अधिनियम) एक ऐतिहासिक पहल के रूप में सामने आया है। यह अधिनियम लोकसभा और राज्य विधानसभाओं में महिलाओं के लिए 33 प्रतिशत आरक्षण का प्रावधान करता है। यह कानून केवल सीटों का आरक्षण नहीं, बल्कि लोकतंत्र को अधिक समावेशी बनाने की दिशा में एक महत्वपूर्ण कदम है। जब महिलाएं नीति-निर्माण में अधिक संख्या में शामिल होंगी, तो शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण और</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/578465/half-the-world----women-s-participation-strengthens-democracy"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-04/muskan-dixit-(43)2.png" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;"><strong>सौरभ वार्ष्णेय, लेखक: </strong>भारत जैसे विशाल लोकतंत्र में महिलाओं की आबादी लगभग आधी है, लेकिन राजनीति में उनका प्रतिनिधित्व लंबे समय तक सीमित रहा। इसी असंतुलन को दूर करने के उद्देश्य से पारित महिला आरक्षण बिल (नारी शक्ति वंदन अधिनियम) एक ऐतिहासिक पहल के रूप में सामने आया है। यह अधिनियम लोकसभा और राज्य विधानसभाओं में महिलाओं के लिए 33 प्रतिशत आरक्षण का प्रावधान करता है। यह कानून केवल सीटों का आरक्षण नहीं, बल्कि लोकतंत्र को अधिक समावेशी बनाने की दिशा में एक महत्वपूर्ण कदम है। जब महिलाएं नीति-निर्माण में अधिक संख्या में शामिल होंगी, तो शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण और सामाजिक सुरक्षा जैसे मुद्दों पर अधिक संवेदनशील और प्रभावी निर्णय सामने आ सकते हैं। हालांकि अधिनियम पारित हो चुका है, लेकिन इसका क्रियान्वयन जनगणना और परिसीमन की प्रक्रिया से जुड़ा हुआ है। यानी इसके वास्तविक प्रभाव को देखने में समय लग सकता है। यह देरी कहीं न कहीं इसकी तत्काल प्रभावशीलता पर प्रश्नचिह्न लगाती है।<br /><br /><strong>महिलाओं का सशक्तिकरण-</strong> सिर्फ कानून बना देने से ही महिलाओं का सशक्तिकरण सुनिश्चित नहीं होता। समाज में पितृसत्तात्मक सोच, राजनीतिक दलों में टिकट वितरण की असमानता और चुनावी खर्च जैसे मुद्दे अभी भी बाधा बने हुए हैं। इसलिए जरूरी है कि राजनीतिक दल भी महिलाओं को आगे बढ़ाने के लिए ठोस कदम उठाएं। यह अधिनियम राजनीतिक दलों की वास्तविक प्रतिबद्धता की भी परीक्षा है। क्या वे महिलाओं को केवल आरक्षित सीटों तक सीमित रखेंगे या सामान्य सीटों पर भी उन्हें पर्याप्त अवसर देंगे? यही इस कानून की सफलता का असली पैमाना होगा। नारी शक्ति वंदन अधिनियम भारतीय लोकतंत्र को अधिक न्यायपूर्ण और संतुलित बनाने की दिशा में एक मील का पत्थर है, लेकिन इसकी सफलता केवल इसके पारित होने में नहीं, बल्कि इसके प्रभावी क्रियान्वयन और सामाजिक मानसिकता में बदलाव पर निर्भर करेगी। यदि इसे सही भावना और नीतियों के साथ लागू किया गया, तो यह भारतीय राजनीति में महिलाओं की भूमिका को नई ऊंचाइयों तक पहुंचा सकता है।</p>
<p style="text-align:justify;"><strong>आधी आबादी, अधूरा प्रतिनिधित्व- </strong>भारत जैसे विशाल लोकतांत्रिक देश में महिलाओं की जनसंख्या लगभग आधी है, लेकिन संसद और विधानसभाओं में उनका प्रतिनिधित्व अभी भी सीमित बना हुआ है। यह स्थिति केवल आंकड़ों की असमानता नहीं, बल्कि लोकतंत्र की गुणवत्ता पर भी गंभीर प्रश्न खड़े करती है। जब निर्णय लेने वाली संस्थाओं में समाज के आधे हिस्से की भागीदारी कम हो, तो नीतियों में उनकी जरूरतों और दृष्टिकोण का समुचित प्रतिबिंब कैसे दिखाई देगा? भारत में महिलाओं की राजनीतिक भागीदारी का इतिहास संघर्ष और धीरे-धीरे हुए विस्तार का रहा है। स्थानीय निकायों में 33 प्रतिशत आरक्षण ने निश्चित रूप से महिलाओं की भागीदारी बढ़ाई है, जिससे ग्रामीण स्तर पर नेतृत्व के नए उदाहरण सामने आए हैं, लेकिन यही प्रगति राष्ट्रीय और राज्य स्तर पर नहीं दिखती। संसद में महिलाओं की संख्या अभी भी अपेक्षाकृत कम है, जो यह दर्शाती है कि राजनीतिक दलों की प्राथमिकताओं में महिलाओं को पर्याप्त स्थान नहीं मिल रहा। इस असंतुलन के पीछे कई कारण हैं-सामाजिक रुढ़िवादिता, आर्थिक निर्भरता, शिक्षा और अवसरों की कमी तथा राजनीति में बढ़ता अपराधीकरण और धनबल। महिलाएं अक्सर चुनाव लड़ने के लिए आवश्यक संसाधनों और समर्थन से वंचित रहती हैं। साथ ही, राजनीतिक दल भी उन्हें “विनिंग कैंडिडेट” के रूप में कम आंकते हैं, जिससे टिकट वितरण में भेदभाव दिखाई देता है। हालांकि हाल के वर्षों में महिला आरक्षण विधेयक को लेकर चर्चा और पहल ने उम्मीद जगाई है। यदि संसद और विधानसभाओं में महिलाओं के लिए आरक्षण लागू होता है, तो यह एक ऐतिहासिक कदम होगा, जो न केवल प्रतिनिधित्व बढ़ाएगा, बल्कि नीति-निर्माण में संतुलन भी लाएगा। फिर भी केवल आरक्षण ही समाधान नहीं है। महिलाओं को सशक्त बनाने के लिए शिक्षा, आर्थिक स्वतंत्रता और सामाजिक सोच में बदलाव भी उतना ही आवश्यक है। राजनीतिक दलों को चाहिए कि वे स्वेच्छा से अधिक संख्या में महिलाओं को टिकट दें और नेतृत्व के अवसर प्रदान करें। साथ ही, समाज को भी महिलाओं के नेतृत्व को स्वीकार करने की मानसिकता विकसित करनी होगी। एक सशक्त लोकतंत्र वही है, जिसमें हर वर्ग की आवाज बराबरी से सुनी जाए। महिलाओं की भागीदारी बढ़ाना केवल उनका अधिकार नहीं, बल्कि देश के समग्र विकास और बेहतर शासन की अनिवार्यता है। अब समय आ गया है कि आधी आबादी को आधा प्रतिनिधित्व भी मिले।</p>
<h3 style="text-align:justify;"><strong>लोकतंत्र में महिलाओं की भागीदारी</strong></h3>
<p style="text-align:justify;">भारतीय लोकतंत्र में महिलाओं की भागीदारी लंबे समय से चर्चा का विषय रही है। देश की लगभग आधी आबादी होने के बावजूद संसद और विधानसभाओं में उनका प्रतिनिधित्व सीमित रहा है। ऐसे में महिला आरक्षण बिल (नारी शक्ति वंदन अधिनियम) का पारित होना न केवल राजनीतिक सुधार का संकेत है, बल्कि सामाजिक न्याय की दिशा में एक महत्वपूर्ण पहल भी है। इस बिल के लागू होने को जनगणना और परिसीमन से जोड़ा गया है, जिससे इसके प्रभावी क्रियान्वयन में कुछ समय लग सकता है। यही वह बिंदु है, जिस पर विपक्ष और कई विशेषज्ञ सवाल उठा रहे हैं। उनका मानना है कि यदि सरकार वास्तव में महिला सशक्तिकरण को प्राथमिकता देती है, तो इसे जल्द से जल्द लागू किया जाना चाहिए। इसके अलावा, यह भी जरूरी है कि आरक्षण केवल संख्या तक सीमित न रहे, बल्कि महिलाओं को वास्तविक नेतृत्व और निर्णय लेने की शक्ति भी मिले। इसके लिए राजनीतिक दलों को अपनी आंतरिक संरचनाओं में भी बदलाव लाने होंगे और महिलाओं को टिकट वितरण में प्राथमिकता देनी होगी। महिला आरक्षण बिल भारतीय लोकतंत्र को अधिक समावेशी और प्रतिनिधिक बनाने की दिशा में एक बड़ा कदम है, लेकिन इसकी सफलता इस बात पर निर्भर करेगी कि इसे कितनी गंभीरता और पारदर्शिता के साथ लागू किया जाता है। यह कहना गलत नहीं होगा कि यह विधेयक केवल महिलाओं के अधिकारों की बात नहीं करता, बल्कि यह एक मजबूत, संतुलित और न्यायपूर्ण समाज की नींव रखने की कोशिश है।</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>Top News</category>
                                            <category>पॉजिटिव स्टोरीज</category>
                                            <category>उत्तर प्रदेश</category>
                                            <category>लखनऊ</category>
                                            <category>Breaking News</category>
                                            <category>Special</category>
                                            <category>Trending News</category>
                                            <category>Special Articles</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/578465/half-the-world----women-s-participation-strengthens-democracy</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/578465/half-the-world----women-s-participation-strengthens-democracy</guid>
                <pubDate>Mon, 13 Apr 2026 07:08:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-04/muskan-dixit-%2843%292.png"                         length="770377"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>जॉब का पहला दिनः सीखने के सफर की शुरुआत</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:justify;"><strong>भावना, हल्द्वानीः </strong>मेरी नौकरी का पहला दिन मेरे जीवन के सबसे महत्वपूर्ण और यादगार दिनों में से एक था। उस दिन मेरे भीतर उत्साह, जिज्ञासा और हल्की घबराहट तीनों का अनोखा मिश्रण था। जब मैं पहली बार ऑफिस पहुंची, तो सब कुछ नया और अलग-सा लगा। लोगों की तेज चाल, कंप्यूटर की लगातार चलती आवाजें और हर किसी का अपने काम में डूबा होना। यह सब मेरे लिए एक नया अनुभव था।</p>
<p style="text-align:justify;">पहली बार किसी न्यूज रूम में मौजूद होना अपने आप में रोमांचक था। वहां का माहौल बेहद तेज और व्यस्त था, जहां हर खबर को समय पर और</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.amritvichar.com/article/575961/first-day-on-the-job--the-beginning-of-a-learning-journey"><img src="https://www.amritvichar.com/media/400/2026-03/muskan-dixit-(54)4.png" alt=""></a><br /><p style="text-align:justify;"><strong>भावना, हल्द्वानीः </strong>मेरी नौकरी का पहला दिन मेरे जीवन के सबसे महत्वपूर्ण और यादगार दिनों में से एक था। उस दिन मेरे भीतर उत्साह, जिज्ञासा और हल्की घबराहट तीनों का अनोखा मिश्रण था। जब मैं पहली बार ऑफिस पहुंची, तो सब कुछ नया और अलग-सा लगा। लोगों की तेज चाल, कंप्यूटर की लगातार चलती आवाजें और हर किसी का अपने काम में डूबा होना। यह सब मेरे लिए एक नया अनुभव था।</p>
<p style="text-align:justify;">पहली बार किसी न्यूज रूम में मौजूद होना अपने आप में रोमांचक था। वहां का माहौल बेहद तेज और व्यस्त था, जहां हर खबर को समय पर और सटीक तरीके से तैयार करना सबसे बड़ी प्राथमिकता होती है। मुझे शुरुआत में यह समझने में थोड़ी कठिनाई हुई कि किस तरह हर व्यक्ति बिना समय गंवाए अपने-अपने काम में जुटा रहता है, लेकिन धीरे-धीरे मैं उस वातावरण को महसूस करने लगी।</p>
<p style="text-align:justify;">पहले ही दिन मुझे खबरें लिखने, तथ्यों की पुष्टि करने और उन्हें सही ढंग से प्रस्तुत करने की प्रक्रिया से अवगत कराया गया। यह सब मेरे लिए बिल्कुल नया था। कभी जानकारी अधूरी मिलती, तो कभी समय की कमी के कारण उसे जल्दी से संकलित करना पड़ता। ऐसे में कई बार लगा कि यह काम मेरी अपेक्षा से कहीं अधिक चुनौतीपूर्ण है, लेकिन मैंने इसे एक अवसर के रूप में लिया और हर कठिनाई को सीखने का जरिया बनाया। दिन भर के काम के दौरान कई बार ऐसा महसूस हुआ कि समय बहुत तेजी से भाग रहा है और मैं उसे पकड़ने की कोशिश कर रही हूं। फिर भी, मैंने खुद को संभाला और हर कार्य को समझने की पूरी कोशिश की। वरिष्ठों का मार्गदर्शन और सहयोग भी मुझे लगातार मिलता रहा, जिसने मेरे आत्मविश्वास को बढ़ाया।</p>
<p style="text-align:justify;">इस पहले दिन ने मुझे सिखाया कि पत्रकारिता केवल खबर लिखने का काम नहीं है, बल्कि यह जिम्मेदारी, सतर्कता और धैर्य की परीक्षा भी है। सही निर्णय लेना और हर जानकारी को परखना इस क्षेत्र की सबसे बड़ी आवश्यकता है।</p>
<p style="text-align:justify;">दिन के अंत में जब मैंने अपने काम को पूरा किया, तो एक अलग ही संतोष की अनुभूति हुई। थकान के बावजूद मन में खुशी थी कि मैंने एक नए सफर की शुरुआत कर ली है। यह पहला दिन मेरे लिए न केवल एक अनुभव था, बल्कि एक प्रेरणा भी, जो आगे बढ़ने की राह दिखाता रहेगा।<br /><br /></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>विशेष लेख</category>
                                            <category>शब्द रंग</category>
                                    

                <link>https://www.amritvichar.com/article/575961/first-day-on-the-job--the-beginning-of-a-learning-journey</link>
                <guid>https://www.amritvichar.com/article/575961/first-day-on-the-job--the-beginning-of-a-learning-journey</guid>
                <pubDate>Tue, 24 Mar 2026 07:27:30 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.amritvichar.com/media/2026-03/muskan-dixit-%2854%294.png"                         length="1230988"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Muskan Dixit]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        